| Dane | |
|---|---|
| Pełne nazwisko | Zbigniew Tomasz Nowicki |
| Pseudonim | Zbigniew Nienacki |
| Data urodzenia | 1 stycznia 1929 |
| Miejsce urodzenia | Łódź |
| Data śmierci | 23 września 1994 |
| Miejsce śmierci | Morąg |
| Zawód | Pisarz, scenarzysta, dziennikarz |
| Znany z | Seria o Panu Samochodziku, powieści dla dorosłych |
| Wybrane dzieła | Pan Samochodzik i templariusze; Dagome iudex; Raz w roku w Skiroławkach |
| Małżeństwo | Helena Dąbska (od 1952) |
| Dzieci | syn Marek (ur. 1953) |
| Członkostwa i nagrody | Związek Literatów Polskich (od 1962); nagroda miasta Łodzi; Orle Pióro |
Zbigniew Nienacki zasłynął przede wszystkim jako autor serii przygodowych o muzealniku-detektywie nazywanym Panem Samochodzikiem. Jednocześnie pisał powieści dla dorosłych, dramaty teatralne i scenariusze filmowe oraz telewizyjne.
Życiorys i początki twórczości
Urodził się w 1929 roku w Łodzi jako syn Jana i Cecylii. W 1940 wraz z rodziną został wysiedlony do Słupi Skierniewickiej, gdzie pracował fizycznie. Po wojnie powrócił do Łodzi i ukończył Liceum Ogólnokształcące nr 3. Debiutował w wieku 17 lat powieścią dla młodzieży Związek poszukiwaczy skarbów, drukowaną w odcinkach w tygodniku Przyjaciel.
W 1948 rozpoczął studia w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi, a rok później kontynuował naukę scenopisarstwa w Moskwie. Ze studiów w Moskwie usunięto go w 1950 z powodu opisanego jako „postawa antystalinowska”. Po powrocie do Polski pracował m.in. w Głosie Robotniczym i w tygodniku Odgłosy. W tym okresie przyjął pseudonim literacki Zbigniew Nienacki.
W 1952 poślubił Helenę Dąbską. W 1953 urodził się syn Marek. W 1964 zdecydował się poświęcić karierze pisarskiej i dwa lata później przeprowadził się do Jerzwałdu niedaleko Iławy, co uznał za punkt zwrotny w życiu i twórczości. W latach 1962–1965 był ławnikiem w Wydziale Karnym Sądu Rejonowego w Łodzi.
Główne nurty twórczości
Nienacki tworzył trzy główne typy utworów: powieści młodzieżowe, powieści dla dorosłych oraz sztuki teatralne. Seria o Panu Samochodziku zaczęła się od Wyspy Złoczyńców i obejmuje wiele tytułów, m.in. Pan Samochodzik i templariusze, Księga strachów oraz Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic.
Powieści dla dorosłych przyniosły mu opinię autora kontrowersyjnego. Do ważniejszych tytułów należą Worek Judaszów, Podniesienie, Raz w roku w Skiroławkach oraz Dagome iudex, którą sam uważał za jedno ze swoich najlepszych dzieł. Pisał też sztuki teatralne, m.in. Termitierę, Golema i Styks; zbiorem tych dramatów jest wydanie Sztuki teatralne z 2004 roku.
Ekranizacje, tłumaczenia i spuścizna
Kilka książek Nienackiego doczekało się ekranizacji. Reżyserzy i adaptacje obejmują Wyspę złoczyńców (1965), film Akcję Brutus (1970) oraz serial Samochodzik i templariusze (1971). W 1986 i 1991 powstały kolejne filmowe adaptacje, a w 2023 ukazała się filmowa wersja Pan Samochodzik i templariusze. Premiera tej produkcji odbyła się 12 lipca 2023.
Książki Nienackiego przetłumaczono na wiele języków, m.in. niemiecki, rosyjski, czeski, węgierski i gruziński. W 2024 rozpoczęto wydawanie powieści z serii o Panu Samochodziku także po angielsku. Po śmierci autora inni autorzy kontynuowali cykl o Panu Samochodziku. W 2018 w Alei Żeglarskiej w Iławie odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą pisarzowi, a od 2013 Forum Miłośników Pana Samochodzika organizuje konkurs na Samochodzikową Książkę Roku.
Kontrowersje i działalność publiczna
Nienacki angażował się w życie publiczne. Był członkiem Związku Literatów Polskich od 1962 oraz należał do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej od 1962. W latach 60. zasiadał w Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Łodzi. W latach 80. publikował teksty krytyczne wobec NSZZ „Solidarność” i wyrażał poparcie dla władz po wprowadzeniu stanu wojennego.
W dokumentach pojawia się informacja, że był kontaktem operacyjnym Służby Bezpieczeństwa pod pseudonimem "Eremita". W wypowiedziach podkreślał skomplikowany przebieg swojej młodości i angażowanie w różne organizacje tamtego okresu.
