| Dane osobowe | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Marcin Giersz (także Gerss) |
| Data urodzenia | 23 października 1808 |
| Miejsce urodzenia | Kowalki |
| Data śmierci | 25 marca 1895 |
| Miejsce śmierci | Lec |
| Rola i zawód | |
| Zawód | nauczyciel, pisarz, wydawca |
| Wyróżnienie | działacz luterański |
| Edukacja i praca | |
| Wykształcenie | seminarium nauczycielskie w Karalene koło Wystruci |
| Miejsca pracy | Mikołajki, Szestno, Sterławki Wielkie |
| Wydawnictwa | |
| Gazeta | "Gazeta Lecka" (1875–1890, 1892) |
| Kalendarz | "Kalendarz Królewsko-Pruski Ewangelicki" (1860–1895) |
| Nakład kalendarza | 10–12 tys. egzemplarzy |
| Nakład gazety | ok. 300 egzemplarzy |
Marcin Giersz był postacią aktywną w środowisku mazurskim. Działał jako nauczyciel i wydawca, publikował utwory po polsku i po niemiecku oraz prowadził działalność o charakterze religijnym i kulturalnym.
Życiorys i działalność nauczycielska
Pochodził z rodziny chłopskiej. Ukończył seminarium nauczycielskie w Karalene koło Wystruci. Był nauczycielem w Mikołajkach, Szestnie i Sterławkach Wielkich. W swojej pracy starał się wpływać na życie kulturalne Mazurów i zachęcać ich do tworzenia własnej twórczości.
Przez część życia uważano go za germanizatora. Występował przeciwko ks. Gustawowi Gizewiuszowi, który bronił utrzymania języka polskiego wśród Mazurów pruskich. Po 1850 roku jego działalność przyczyniła się jednak do utrwalenia języka polskiego na Mazurach.
Poglądy polityczne i publicystyka
Przed 1880
W pierwszej fazie działalności Giersz traktował Mazurów jako część państwa pruskiego i używał pojęć takich jak "lud pruski" czy "naród pruski". Nie zaliczał do tego narodu Polaków, choć pozostawali oni obywatelami pruskim. W tym okresie publikował w swoich wydawnictwach teksty propagujące kulturę niemiecką oraz tłumaczenia utworów niemieckojęzycznych.
Po 1880
W latach 80. XIX wieku jego stanowisko uległo zmianie. Zaczął drukować więcej utworów pisarzy polskich i zamieszczał przychylne komentarze. Wydawał między innymi prace Józefa Ignacego Kraszewskiego, Zygmunta Krasińskiego, a rzadziej Adama Mickiewicza i Franciszka Karpińskiego. Krytykował rosyjską politykę rozbiorową i porozbiorową, a jednocześnie popadł w konflikt z niemieckim czasopismem "Germania" z powodu publikacji poświęconych odbudowie Polski.
Giersz określał siebie jako Mazura pruskiego, ani Polaka, ani Niemca. W swoich tekstach gloryfikował dynastię Hohenzollernów i podkreślał językową odrębność Mazurów wobec Niemców. Jednocześnie w późniejszym okresie widział język polski jako łącznik z Polakami, mimo historycznych i wyznaniowych różnic.
Wydawnictwa, współpraca i znaczenie dla kultury mazurskiej
Wydawał po polsku "Gazetę Lecką", która ukazywała się jako tygodnik w latach 1875–1890 i jako dwutygodnik w 1892 roku. Nakład gazety wynosił około 300 egzemplarzy. Jego "Kalendarz Królewsko-Pruski Ewangelicki" ukazywał się w latach 1860–1895 i miał nakład rzędu 10–12 tysięcy egzemplarzy.
Publikacje Giersza — w tym kalendarze i śpiewniki — oddziaływały na Mazurów i zachęcały do tworzenia lokalnej twórczości. Korespondował z Wojciechem Kętrzyńskim i współpracował m.in. z ks. prof. Hermanem Pełką. Pozostał autorem zbioru rękopisów "Ankieta Marcina Giersza w sprawie nazw miejscowych w Prusiech Wschodnich". Nazwano go "ojcem ludowej literatury mazurskiej".
