Kościół Pokoju w Jaworze – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kościół Pokoju w Jaworze to największy drewniany barokowy obiekt sakralny w Europie, mogący pomieścić nawet 6000 wiernych. Wzniesiono go z nietrwałych materiałów w zaledwie rok, a dziś figuruje na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. W dalszej części artykułu znajdziesz praktyczne wskazówki dotyczące zwiedzania, opis niezwykłego wnętrza oraz genezę powstania świątyni.

Dlaczego kościół zbudowano z drewna i gliny?

Geneza obiektu sięga drugiej połowy XVII wieku i jest bezpośrednio powiązana z zakończeniem długotrwałego konfliktu religijnego. Po wojnie trzydziestoletniej, na mocy pokoju westfalskiego z 1648 roku, śląscy protestanci utracili niemal wszystkie swoje dotychczasowe świątynie na rzecz katolików. Habsburski władca, cesarz Ferdynand III, pod naciskiem protestanckiej Szwecji wyraził zgodę na budowę zaledwie trzech zborów: w Głogowie, Jaworze i Świdnicy.

Urzędnicy cesarscy narzucili jednak szereg restrykcyjnych warunków, które miały upokorzyć innowierców i uniemożliwić wzniesienie reprezentacyjnej budowli. Nowy kościół musiał stanąć poza murami miasta, w odległości strzału armatniego od fortyfikacji. Zakazano stosowania kamienia, metalowych gwoździ oraz stawiania wieży. Do dyspozycji budowniczych pozostawały wyłącznie materiały uznawane za niegodne Domu Bożego: drewno, glina, słoma i piasek. Koszty pokrywała zubożona gmina ewangelicka, a całość prac należało zamknąć w ciągu jednego roku.

Konsekwencje ugody z Altranstädt

Przez ponad pięćdziesiąt lat bryła jaworskiego zboru pozostawała pozbawiona dzwonnicy. Zmiana nastąpiła dopiero po podpisaniu ugody z Altranstädt w 1707 roku, kiedy to szwedzka dyplomacja po raz kolejny wsparła śląskich luteran. Rok później przy południowej ścianie dobudowano masywną wieżę wzmocnioną dwiema szkarpami, zwieńczoną cebulastym hełmem z latarnią. W jej wnętrzu zawisły trzy spiżowe dzwony odlane w legnickiej ludwisarni Christiana Demmingera, noszące dziś imiona Wiara, Nadzieja i Miłość.

Jaką architekturę i wymiary ma świątynia?

Projekt powierzono wrocławskiemu architektowi Albrechtowi von Saebischowi, który przy współpracy miejscowego mistrza ciesielskiego Andreasa Gampera wzniósł trójnawową bazylikę na planie prostokąta zamkniętego trójbocznie. Konstrukcję oparto na technologii muru pruskiego, wypełniając szkielet z dębowych belek mieszanką gliny i sieczki. Obiekt osiągnął 43,5 metra długości, 14 metrów szerokości oraz 15,7 metra wysokości, a jego powierzchnia całkowita wynosi 1180 m². Mimo skromnych gabarytów zewnętrznych, dzięki systemowi empor wnętrze mieściło 6000 osób.

Różnice między zborami w Jaworze i Świdnicy

Bliźniaczy obiekt w Świdnicy, również zaprojektowany przez von Saebischa, charakteryzuje się nieco inną geometrią. Tamtejszy Kościół Pokoju ma 44 metry długości i 30,5 metra szerokości, co pozwala pomieścić aż 7500 wiernych, z czego 3000 na miejscach siedzących. Trzeci ze świątyń, głogowski zbór, nie zachował się do dzisiejszych czasów – uległ całkowitemu zniszczeniu w pożarze w 1758 roku. Dwie ocalałe budowle trafiły natomiast w 2001 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, a w 2017 roku prezydent Andrzej Duda ustanowił jaworski kościół pomnikiem historii.

Co wyróżnia wnętrze Kościoła Pokoju?

Dekoracja wnętrza zaskakuje bogactwem form, nietypowym dla surowej luterańskiej teologii tamtego okresu. Wszystkie elementy konstrukcyjne – filary, belki stropowe i balustrady – pokryto polichromiami utrzymanymi w tonacji błękitu i bieli. Ornamenty w kształcie fantazyjnie zwiniętych wici roślinnych przeplatają się z główkami aniołków trzymających Arma Christi oraz festonami owocowymi. Prace malarskie prowadzono pod kierunkiem Georga Flegela z Kowar od 1671 roku i nadają całemu pomieszczeniu niezwykłej lekkości.

Całą przestrzeń nawy głównej otaczają czterokondygnacyjne empory, które wbudowano w nawach bocznych około 1681 roku, aby zwiększyć pojemność bez naruszania pierwotnego układu konstrukcji. Ich balustrady zdobi blisko dwieście obrazów o tematyce biblijnej i świeckiej:

• II kondygnacja – 71 scen ze Starego Testamentu,
• IV kondygnacja – 72 przedstawienia z Nowego Testamentu i Apokalipsy,
• I i III kondygnacja – tarcze herbowe śląskiej szlachty, pejzaże z widokami zamków oraz godła cechowe fundatorów.

Ołtarz główny i dzieło Michała Schneidera

Dominujący w prezbiterium ołtarz ma ponad 9 metrów wysokości. Ufundowali go w 1672 roku członkowie wpływowego rodu von Hochberg, a wykonał Michał Schneider z Kamiennej Góry. Centralny obraz „Jezus w Getsemanii” zastąpił wcześniejszą „Ostatnią Wieczerzę” dopiero podczas obchodów dwusetlecia świątyni w 1855 roku. Po bokach umieszczono pełnoplastyczne figury Mojżesza i Jana Chrzciciela, a całość wieńczą złocone putta.

W narożnikach nawy znajdują się loże rodowe najzamożniejszych rodzin księstwa jaworsko-świdnickiego – wśród nich von Hochberg oraz von Schweinitz. Ich obecność podkreśla ówczesną hierarchię społeczną zamożnej protestanckiej elity.

Ambona i unikatowa podstawa z figurą anioła

Najcenniejszym elementem wyposażenia pozostaje barokowa kazalnica wykonana w 1670 roku przez Mathäusa Knothego z Legnicy. Kosz ozdobiono figurami czterech Ewangelistów, a na baldachimie ustawiono pozłacaną rzeźbę zmartwychwstałego Chrystusa ze zwycięską flagą. Szczególnie efektowna jest jednak sama podstawa – naturalnej wielkości anioł trzymający w dłoniach „Wieczną Ewangelię”, który zdaje się dźwigać ciężar całej konstrukcji.

Epitafia i płyty nagrobne

Na ścianach wewnętrznych oraz w przyległym niegdyś cmentarzu (przekształconym obecnie w Park Pokoju) umieszczono szereg kamiennych epitafiów przeniesionych tu w XIX stuleciu. Wśród osób upamiętnionych w inskrypcjach znajdują się m.in. Balthasar von Latowsky (1705–1781) wraz z siostrami Friderici (1713–1771) i Johanną (1715–1780), Rosina Hiebner (1668–1708), małżeństwo Martin Lüder (1639–1714) i Anna Fibig (1653–1705) oraz trzy siostry von Czettritz: Ernestine (zm. 1765), Johanne (zm. 1768) i Susanne (zm. 1773). Wszystkie tablice zdobią bogate kartusze z herbami szlacheckimi, m.in. herbem von Latowsky, herbem von Czettritz i herbem von Schweinitz.

Jak brzmią organy i dzwony?

Wrażenia wizualne dopełnia oprawa muzyczna, która od wieków stanowi ważny element liturgii. Pierwszy instrument zamontowano już w 1663 roku – zbudował go legnicki organmistrz Johann Hofrichter, a mechanizm liczył 26 głosów. Sto lat później zastąpiły go nowe, również 26-głosowe organy autorstwa Adolpha Lummerta, które dwukrotnie przebudowywała firma Schlag & Söhne ze Świdnicy (w latach 1899 i 1905–1906). Współczesne brzmienie to efekt żmudnej rekonstrukcji przeprowadzonej w latach 2000–2005 przez zakład Hermann Eule Orgelbau z Budziszyna oraz Ars organum Adama Olejnika.

Na wieży zawieszone są trzy dzwony z 1708 roku, którym nadano teologiczne imiona:

Na płaszczach instrumentów wygrawerowano dwugłowego habsburskiego orła oraz dystychy sławiące cesarza Józefa I. Instrumenty biją w każdą niedzielę i święta, wzywając wiernych na nabożeństwo parafii ewangelicko-augsburskiej.

Co warto wiedzieć przed wizytą w Jaworze?

Zwiedzanie obiektu odbywa się indywidualnie, a na poznanie najważniejszych detali architektonicznych i wystroju warto zarezerwować od 20 do 40 minut. W kościele dostępna jest prezentacja dźwiękowa trwająca 15 minut, przygotowana w aż jedenastu językach, w tym polskim, angielskim, niemieckim, niderlandzkim, hiszpańskim, włoskim, rosyjskim, szwedzkim, francuskim, japońskim i portugalskim. Cennik biletów kształtuje się następująco: bilet normalny – 20 zł, bilet ulgowy dla dzieci i młodzieży – 10 zł, a bilet rodzinny 2+2 – 50 zł.

W sezonie od kwietnia do października kościół otwarty jest od poniedziałku do soboty, a także w niedziele i święta kościelne – choć w tych dniach o godzinie 11:00 odbywają się regularne nabożeństwa. Między listopadem a marcem wejście jest możliwe wyłącznie dla grup minimum sześcioosobowych po uprzednim zgłoszeniu z jednodniowym wyprzedzeniem.

Za odwiedzenie świątyni zwiedzający otrzymuje okolicznościową naklejkę do Paszportu Odkrywcy – pasjonaci regionalnych pamiątek powinni mieć to na uwadze.

Jaworskie Koncerty Pokoju i inne wydarzenia

Od maja do września wnętrza kościoła wypełnia muzyka kameralna w ramach cyklu Jaworskie Koncerty Pokoju. Dotychczas odbyło się 67 edycji, z czego 29 wykonali artyści z zagranicy. Na przestrzeni lat występowali tu m.in. Chór Poznańskie Słowiki, Orkiestra Amadeus pod batutą Agnieszki Duczmal, Kwartet Wilanów czy Brandenburgischer Kammerchor. Z kolei w Świdnicy od 2000 roku ma miejsce Międzynarodowy Festiwal Bachowski, poświęcony twórczości Jana Sebastiana Bacha, który przyciąga melomanów z całej Europy.

Co jeszcze zobaczyć w okolicy?

Sam budynek usytuowany jest przy Parku Pokoju 2 w Jaworze, na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego. Po zwiedzeniu świątyni warto odwiedzić pobliski dom dzwonnika (pastorówkę) oraz Muzeum Regionalne. Placówka muzealna przygotowała stałą ekspozycję przedstawiającą techniki ciesielskie użyte przy budowie – można tam dokładnie prześledzić, jak konstrukcja szachulcowa powstawała w praktyce. W odległości spaceru znajduje się również zabytkowa basteja oraz kilka innych obiektów sakralnych Jawora.