Świątynia Artemidy w Efezie – historia, opis, ciekawostki

Dla starożytnych Greków Świątynia Artemidy w Efezie, znana jako Artemizjon, była jednym z siedmiu cudów świata — największą budowlą hellenistyczną, przewyższającą rozmiarami nawet ateński Partenon. Z monumentalnej konstrukcji z marmuru pozostała dziś tylko jedna kolumna i trochę gruzu, ale jej historia wciąż budzi podziw. Zapraszamy do lektury artykułu, w którym przybliżamy burzliwe losy tego niezwykłego sanktuarium.

Sanktuarium bogini-matki przed przybyciem Greków

Zanim na wybrzeżu Azji Mniejszej pojawili się greccy koloniści, w miejscu późniejszej świątyni funkcjonowało sanktuarium poświęcone anatolijskiej bogini-matce Kybele. To właśnie jej kult ukształtował późniejszy, wyjątkowy charakter efeskiej Artemidy, która połączyła cechy greckiej bogini łowów z atrybutami płodności i opieki nad światem przyrody. Lokalna tradycja przypisywała zresztą założenie pierwszego miejsca kultu w Efezie mitycznym Amazonkom i ich królowej Otrere.

Wykopaliska brytyjskich archeologów odsłoniły pod fundamentami słynnego Artemizjonu trzy starsze warstwy osadnicze. Najstarszą stanowił ołtarz datowany na VII wiek p.n.e., a dwie kolejne obejmowały już niewielkie świątynie z kolumnadą, zwane naiskos. Odkryte na miejscu przedmioty z kości słoniowej i złota, w tym figurka postaci z misą ofiarną z początku VI wieku p.n.e., świadczą o nieprzerwanym kulcie trwającym tu przez stulecia.

Archaiczny Artemizjon – świątynia Krezusa

W pierwszej połowie VI wieku p.n.e. bogaty Efez znalazł się pod wpływem lidyjskiego króla Krezusa, który postanowił wznieść świątynię godną potęgi miasta. Projekt powierzono kreteńskim architektom – Chersifronowi i jego synowi Metagenesowi – a do współpracy zaproszono również Teodorosa z Samos, mającego doświadczenie w budowaniu na podmokłym gruncie. Realizacja tego gigantycznego przedsięwzięcia trwała ponad sto lat i wymagała rozwiązania szeregu skomplikowanych problemów inżynieryjnych i transportowych.

Efektem prac była największa budowla świata greckiego – joński dipteros otoczony podwójną kolumnadą ze stu dwudziestu siedmiu marmurowych kolumn, z których każda mierzyła około 19 metrów wysokości. Stylobat, czyli kamienna podstawa, osiągnął monumentalne wymiary 55,10 na 115,14 metra. Wewnątrz sanktuarium stanął cedrowy posąg bogini, a zaangażowani do dekoracji rzeźbiarze – Fidiasz, Poliklet i Kresilas – zadbali o artystyczną oprawę, która przez dwieście lat budziła podziw całej Hellady. Do transportu ciężkich, marmurowych walców kolumn Chersifron skonstruował specjalne drewniane ramy z obręczami na kształt opon, natomiast Metagenes wynalazł system dużych kół o średnicy blisko 4 metrów, między którymi na żelaznych czopach zawieszał prostopadłościenne bloki, co umożliwiało przeciąganie ich bez użycia standardowych wozów.

Pożar i odbudowa – hellenistyczny Artemizjon

W 356 roku p.n.e., tej samej nocy, w której według przekazów przyszedł na świat Aleksander Macedoński, świątynia padła ofiarą podpalacza. Herostrates, szewc z Efezu, wzniecił ogień, kierując się chorą ambicją zyskania nieśmiertelnej sławy – i cel ten w dużej mierze osiągnął, choć po egzekucji starano się wymazać jego imię z pamięci. Gdy w 334 roku p.n.e. Aleksander Wielki przybył do Efezu, zastał jedynie zgliszcza i złożył ofiary pośród ruin.

Władca zaproponował sfinansowanie odbudowy, jednak Efezjanie odrzucili jego warunek umieszczenia w świątyni inskrypcji sławiącej jego imię – dyplomatycznie odpowiadając, że nie wypada, aby bóg stawiał świątynię drugiemu bogu. Prace rekonstrukcyjne, prowadzone przez architektów Dejnokratesa, Demetriosa i Pajoniosa, ukończono błyskawicznie do 323 roku p.n.e. Nowy Artemizjon wzniesiono na starych fundamentach, dodając trzynastostopniowe podium. Kolumny były nieco niższe od archaicznych, mierzyły bowiem 17,65 metra, ale całość wiernie kopiowała pierwotny plan dipterosa.

Ołtarz z czasów hellenistycznych, odkryty podczas wykopalisk w 1965 roku, miał charakterystyczny kształt podkowy, a znalezione w jego pobliżu ołowiane rury i antyczne kanały odwadniające świadczą o tym, że podmokły teren przysparzał problemów już starożytnym budowniczym.

Chryzelefantynowy posąg i dekoracja rzeźbiarska

Wewnątrz odbudowanej świątyni stanął nowy posąg Artemidy wykonany techniką chryzelefantyny – z połączenia złota, srebra, kości słoniowej, hebanu i czarnego kamienia. Oryginał nie dotrwał do naszych czasów, a jego wygląd rekonstruuje się na podstawie rzymskich kopii, które ukazują boginię w ozdobionej wizerunkami zwierząt i miejskimi wieżami sukni. Nad dekoracjami rzeźbiarskimi pracowali tym razem sędziwy Skopas, twórca płaskorzeźb w dolnych partiach kolumn, oraz Praksyteles, odpowiedzialny za ołtarz, a wnętrza ozdobił malowidłami najsławniejszy ówczesny malarz Apelles.

Konkurs na rzeźbę rannej Amazonki

Około 430 roku p.n.e., jeszcze przed pożarem, Efez ogłosił prestiżowy konkurs na posąg rannej Amazonki, który miał zdobić sanktuarium. Zwyciężył Poliklet – autor słynnego kanonu proporcji, dzielącego ludzkie ciało na osiem równych części – którego Amazonka odznaczała się atletyczną, masywną sylwetką. Drugie miejsce przypadło Fidiaszowi, twórcy ateńskiej Ateny Partenos i Zeusa Olimpijskiego, a jego wersja wyróżniała się większą finezją. Trzecim laureatem został pochodzący z Krety Kresilas, znany z doskonałego popiersia Peryklesa.

Znaczenie Artemizjonu w świecie starożytnym

Świątynia Artemidy pełniła nie tylko funkcję religijną, ale i gospodarczą, stanowiąc ważne centrum finansowe dla całego regionu Lewantu. Miasto czterokrotnie otrzymało tytuł neokoros – „strażnika świątyni” – co podkreślało prestiż Efezu. Co roku w maju odbywały się trwające miesiąc uroczystości ku czci Artemidy Efeskiej, przyciągające rzesze pielgrzymów, których obsługa napędzała miejscowy biznes – od kwater i pożywienia po sprzedaż miniaturowych figurek bogini.

O sile kultu świadczy relacja z Dziejów Apostolskich, opisująca zamieszki wywołane przez złotnika Demetriusza w połowie I wieku n.e., gdy nauczanie Pawła z Tarsu zaczęło zagrażać dochodom rzemieślników wytwarzających srebrne świątynki. Tłum przez bite dwie godziny skandował „Wielka Artemida Efeska!”, a sekretarz miejski uspokoił zgromadzenie, przypominając, że nikt przecież nie może podważyć znaczenia posągu, który – jak wierzono – spadł z nieba.

Upadek i zapomnienie

Kres hellenistycznemu Artemizjonowi przyniósł najazd Gotów w 268 roku n.e., którzy poważnie naruszyli konstrukcję. Sanktuarium funkcjonowało w ograniczonym zakresie jeszcze przez kilkadziesiąt lat, lecz czasy antycznych bogów dobiegały końca. Ostatecznie około 400 roku n.e. chrześcijanie zrównali pozostałości z ziemią, a marmurowe bloki posłużyły jako budulec dla innych konstrukcji.

Dziś ze świątyni – jednego z siedmiu cudów świata starożytnego – przetrwała tylko jedna samotna kolumna, resztki fundamentów i ołtarza, co stanowi przejmujący symbol przemijania nawet największych dzieł człowieka.

Historia odkryć i wykopalisk

Ruiny Artemizjonu pozostawały nieodnalezione aż do 1869 roku, kiedy to po sześćdziesięciu latach poszukiwań natrafiła na nie ekspedycja Johna Turtle’a Wooda, sponsorowana przez British Museum. Prace trwały do 1874 roku, a kolejny cykl wykopalisk pod kierownictwem Davida George’a Hogartha w latach 1904–1906 pozwolił odsłonić fundamenty i ustalić chronologię wcześniejszych budowli. Odnalezione fragmenty świątyni zgromadzono w tak zwanej sali efeskiej British Museum. Równolegle w latach 1896–1906 na stanowisku pracowali austriaccy archeolodzy, których znaleziska – w tym ołtarz i posąg rannej Amazonki – trafiły do Muzeum Efezu w Wiedniu.

Jak dziś zobaczyć pozostałości świątyni?

Skromne ruiny Artemizjonu znajdują się w tureckim Selçuku, przy bocznej uliczce Artemis Tapınağı, odchodzącej na północ od głównej drogi prowadzącej do antycznego Efezu. Teren jest dostępny dla zwiedzających codziennie od godziny 8:30 do 17:30, a wstęp jest darmowy. Aby dotrzeć na miejsce, wystarczy dojść piechotą z centrum Selçuku. Ładną panoramę ruin oraz okolicy roztacza pobliskie wzgórze Ayasoluk, na którym wznosi się bazylika świętego Jana. Warto też odwiedzić Muzeum Efeskie w Selçuku, gdzie eksponowane są zachowane posągi Artemidy Efeskiej oraz inne artefakty z terenu sanktuarium.