Pomnik Wyzwolenia Ziemi Warmińsko-Mazurskiej, znany niegdyś jako Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej i potocznie nazywany „Szubienicami”, zajmuje miejsce w centrum Olsztyna. Stoi na placu Xawerego Dunikowskiego przy alei Piłsudskiego i wyróżnia się dwiema pionowymi, szarymi płytami — elementami symbolizującymi niezamknięty łuk triumfalny.
Gdzie stoi pomnik?
Monument znajduje się w Śródmieściu Olsztyna, na placu Xawerego Dunikowskiego. W bezpośrednim sąsiedztwie leżą aleja Piłsudskiego na północ, ulica Emilii Plater i gmach dawnej Rejencji olsztyńskiej na wschód, ulica 22 Stycznia na południe oraz centrum handlowe „Aura Centrum Olsztyna” na zachód.
Plac przed pomnikiem pełni dziś funkcję parkingu samochodowego. Granitowe płyty położone tam po zakończeniu budowy monumentu zostały częściowo zastąpione kostką brukową; fragmenty kamiennych płyt pozostały jednak na osi założenia i w murku oddzielającym plac od alei Piłsudskiego.
Jak powstał pomnik?
W styczniu 1945 roku oddziały Armii Czerwonej zajęły Olsztyn; po krótkim pobycie żołnierze radzieccy podpalili miasto, co doprowadziło do zniszczenia około 40% zabudowy. Decyzję o postawieniu pomnika podjęto w ramach politycznych założeń tamtego okresu; zleceniodawcą był ówczesny wojewoda olsztyński Mieczysław Moczar, a formalnie akcję firmowało Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.
Autorem projektu był rzeźbiarz Xawery Dunikowski, były więzień obozu Auschwitz-Birkenau. Wykonanie powierzono trzem krakowskim rzeźbiarzom — Tadeuszowi Siekluckiemu, Edwardowi Koniusze i Antoniemu Kostrzewie — przy udziale kamieniarzy z Warszawy. Materiał do budowy pochodził z rozebranego niegdyś pomnika bitwy pod Tannenbergiem (mauzoleum Hindenburga) w Sudwie koło Olsztynka. Prace trwały kilka lat z powodu braków funduszy; uroczyste odsłonięcie miało miejsce 21 lutego 1954.
Jak wygląda pomnik i jakie ma elementy dekoracyjne?
Na płytach pomnika wykuto sceny odnoszące się do walk II wojny światowej, między innymi sylwetkę żołnierza i czołg. Wkomponowano także motywy socrealistyczne związane z pracą na roli i w przemyśle oraz emblemat ZSRR — sierp i młot. W listopadzie 2022 roku z pomnika skuto symbol sierpa i młota.
Początkowe zamierzenia przewidywały ustawienie monumentu na środku ronda na placu Bema, jednak ostatecznie pomnik wzniesiono w ścisłym centrum Olsztyna i zagospodarowano teren wokół z zielenią, słupami flagowymi i schodami prowadzącymi bliżej pylony.
Kontrowersje i zmiany statusu
Pomnik od początku budził emocje. W latach 60. doznał ataku dokonanym przez nieznanych sprawców; dochodzenie prowadziła Wojskowa Prokuratura Garnizonowa w Olsztynie. Po przemianach ustrojowych w 1989 roku pojawiły się głosy o konieczności demontażu monumentu. Nazwę placu i pomnika zmieniono z „Armii Czerwonej” na obecne określenie „Pomnik Wyzwolenia Ziemi Warmińsko-Mazurskiej”.
W 1992 roku powstał list otwarty podpisany przez organizacje takie jak Światowy Związek Żołnierzy AK, Związek Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego i inne, w którym żądano likwidacji pomnika. Rok później, w 1993, monument wpisano do rejestru zabytków. W 2010 Rada Miasta zleciła czyszczenie i renowację oraz przygotowanie tablicy informacyjnej. W sierpniu 2022 minister kultury i dziedzictwa narodowego podjął decyzję o uchyleniu wpisu do rejestru zabytków, a w listopadzie 2022 doszło do usunięcia symbolu sierpa i młota.
Dziś obszar przy pomniku łączy elementy dawnego założenia kamiennego z przebudowaną nawierzchnią i funkcją parkingową.
Informacje praktyczne
- Adres: Plac Xawerego Dunikowskiego, 10-376 Olsztyn — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 3,2 (94 opinie)
