Latarnia morska na Faros – historia, opis, ciekawostki

Latarnia morska na wyspie Faros u wejścia do portu w Aleksandrii była jednym z najwyższych osiągnięć technologicznych starożytności i od momentu powstania zaliczano ją do siedmiu cudów świata. Budowla ta przez wieki wskazywała drogę żeglarzom, jednocześnie będąc symbolem potęgi Egiptu Ptolemeuszy. Zapraszam do poznania fascynujących faktów na jej temat, które przetrwały w zapiskach dawnych dziejopisów i współczesnych badaniach archeologicznych.

Dlaczego wzniesiono latarnię na Faros?

Wejście do portu w Aleksandrii było niezwykle niebezpieczne z powodu licznych skalnych raf i mielizn, które stanowiły śmiertelną pułapkę dla wpływających statków. Miasto leżące w delcie Nilu przeżywało okres największego rozkwitu za panowania dynastii Ptolemeuszy, a jego port należał do najbardziej ruchliwych w basenie Morza Śródziemnego. Potrzeba stworzenia wyraźnego punktu orientacyjnego stała się zatem kwestią kluczową dla bezpieczeństwa żeglugi i dalszego rozwoju handlu.

Inicjatorem budowy był Ptolemeusz I Soter, były dowódca Aleksandra Wielkiego i założyciel dynastii, który zlecił to monumentalne zadanie greckiemu architektowi Sostratosowi z Knidos. Prace rozpoczęły się prawdopodobnie około roku 300 p.n.e., choć sam władca zmarł w roku 283 p.n.e. i nie doczekał ukończenia swojego dzieła. Ostateczne oddanie wieży do użytku nastąpiło za rządów jego następcy, Ptolemeusza II Filadelfosa, w 279 roku p.n.e. Cały proces wznoszenia konstrukcji trwał od 14 do 20 lat.

Podstawę wieży połączono ze stałym lądem za pomocą grobli zwanej Heptastadion, której budową kierował Deksifanes z Knidos. Na przestrzeni wieków naturalne procesy akumulacji piasku stopniowo poszerzały ten wał ziemny, przekształcając go w dzisiejszy półwysep o szerokości 1,5 kilometra, na którym rozrosła się współczesna Aleksandria.

Jak wyglądała aleksandryjska latarnia morska?

Wiedza o wyglądzie latarni na Faros jest niestety fragmentaryczna i opiera się na nielicznych starożytnych zapisach oraz jednym wizerunku wybitym na monecie z czasów Ptolemeusza II. Źródła pisane pozostawili po sobie między innymi Strabon, Pliniusz Starszy i Lukian z Samosat, na podstawie których współcześni badacze próbują rekonstruować bryłę tego niezwykłego obiektu. Z przekazów wynika, że budowlę wzniesiono na planie kwadratu, którego bok mierzył 180 metrów.

Najbardziej prawdopodobne rekonstrukcje przedstawiają ją jako wielokondygnacyjną, zwężającą się ku górze wieżę. Na potężnej, kwadratowej podstawie prawdopodobnie znajdował się jednopiętrowy pałac z czterema mniejszymi wieżami narożnymi. Z jego centralnej części wyrastała pierwsza wieża, najpewniej ośmiokątna, zakończona blankami, a z niej kolejna, o mniejszej średnicy i okrągłym przekroju. Całość wieńczyła otwarta sala kolumnowa, w której nocą rozpalano ognisko, a nad nią dach w formie piramidki z zamontowanym na szczycie ogromnym posągiem bóstwa opiekującego się żeglarzami – najprawdopodobniej Posejdona o wysokości około 7 metrów.

Józef Flawiusz w „Wojnie żydowskiej” podaje, że latarnia mierzyła 180 metrów wysokości, jednak współcześnie wielu naukowców uważa, że realna wartość była niższa i wynosiła od 115 do 120 metrów.

Grubość tynku i sekret Sostratosa

Zgodnie ze starożytnym obyczajem, na nowo wznoszonych budowlach umieszczano inskrypcje sławiące imię fundatora. Sostratos z Knidos, pragnąc zachować pamięć o sobie dla potomnych, zastosował wyrafinowany fortel. Mury latarni pokryto grubą warstwą tynku, na której wyryto dedykację dla Ptolemeusza I. Po latach tynk naturalnie odpadał, odsłaniając drugą, wykutą bezpośrednio w marmurze inskrypcję.

Napis ten przetrwał w cytatach kilku antycznych autorów i głosił co następuje:

• Sostratos, syn Deksyfanesa, poświęcił tę budowlę bogom ocalenia,
• poświęcenie było dokonane w imieniu wszystkich tych, którzy żeglują po morzach,
• inskrypcja była ukryta pod wierzchnią warstwą wyprawy architektonicznej,
• tekst ponownie ujrzał światło dzienne dopiero po zniszczeniu zewnętrznego tynku.

Jaką funkcję pełniła ta monumentalna budowla?

Praktyczna rola latarni była tożsama z zadaniami współczesnych tego typu obiektów. Miała za zadanie wskazywać bezpieczną drogę do portu, szczególnie w nocy i przy ograniczonej widoczności. Światło ogniska, odbijane za pomocą systemu metalowych luster, według relacji starożytnych było widoczne z odległości 300 stadionów, co w przeliczeniu daje imponującą wartość około 55 kilometrów. Było to nieocenione udogodnienie w nawigacji po zdradliwych wodach wokół Aleksandrii.

Równie istotna była jednak funkcja propagandowa i reprezentacyjna. W czasach hellenistycznych miasto określano mianem „lampra kai lamprotate”, czyli „świetne i najświetniejsze”. Monumentalna wieża, górująca nad całym wybrzeżem, była materialnym symbolem potęgi i bogactwa dynastii Ptolemeuszy, podobnie jak dzisiejsze drapacze chmur manifestują potęgę gospodarczą nowoczesnych metropolii. Koszt inwestycji zamknął się w astronomicznej kwocie 800 talentów, co podkreślało skalę przedsięwzięcia.

Zaopatrzenie techniczne szczytu wieży było samo w sobie wyzwaniem inżynieryjnym. Opał niezbędny do podtrzymania ognia dostarczano na górne kondygnacje na grzbietach osłów oraz za pośrednictwem tragarzy. Na niższych poziomach istniała również winda, która usprawniała ten żmudny proces, a cała konstrukcja posiadała własną cysternę ze słodką wodą, niezbędną dla obsługującej obiekt załogi.

Jak doszło do zniszczenia latarni na Faros?

Mimo solidnej konstrukcji, czas i siły natury okazały się nieubłagane. Pierwsze większe uszkodzenia przyniósł najazd wojsk Cezara, po którym budowlę wyremontowano za panowania cesarzy Klaudiusza i Nerona. Prawdziwie destrukcyjne okazały się jednak trzęsienia ziemi, które nawiedzały ten region w IV i X wieku naszej ery, stopniowo naruszając stabilność wieży.

W IX wieku dolna część konstrukcji doczekała się nietypowej adaptacji, przekształcając się w meczet zorientowany wzdłuż nietypowej osi północ-południe. Kolejne kataklizmy sejsmiczne z lat 1261, 1303 i 1323 pogłębiły zniszczenia, a ostateczny cios przyniosło trzęsienie ziemi w roku 1326, które zepchnęło znaczną część budowli do morza. Resztki ruin zostały ostatecznie rozebrane w 1480 roku przez sułtana mameluków Kajtbaja, który wykorzystał je jako budulec do wzniesienia fortu na fundamentach legendarnej latarni.

Pozostałości jednego z siedmiu cudów świata przeleżały na dnie morskim aż do 1962 roku, kiedy to włoski płetwonurek przypadkowo natknął się na starożytne kolumny. Od tego czasu archeolodzy systematycznie badają podwodne stanowisko, starając się złożyć w całość historię tej niezwykłej konstrukcji z odnajdywanych fragmentów.

Dziedzictwo i wpływ latarni na Faros

Znaczenie aleksandryjskiej latarni wykracza daleko poza jej fizyczne istnienie. Stała się ona absolutnym pierwowzorem dla wszystkich kolejnych latarni morskich w basenie Morza Śródziemnego i nie tylko. Wpływ ten jest najlepiej widoczny w języku – od nazwy wyspy Faros wywodzą się współczesne określenia latarni morskiej: francuskie „phare”, włoskie i hiszpańskie „faro” czy greckie „faros”. Jest to trwały ślad pozostawiony w kulturze przez jedną z największych budowli antyku.

W odległej o kilkadziesiąt kilometrów od Aleksandrii miejscowości Taposiris Magna znajduje się pomniejszona replika latarni, wzniesiona za czasów Ptolemeusza II. Stanowi ona bezcenną wskazówkę dla badaczy próbujących odtworzyć oryginalny wygląd budowli, której legendarna sylwetka inspirowała architektów przez kolejne stulecia.

Zgodnie z legendą Ptolemeusz II miał zamknąć 72 uczonych w piśmie w osobnych komnatach latarni, aby niezależnie od siebie dokonali przekładu Starego Testamentu, weryfikując w ten sposób spójność tłumaczenia.

Niektórzy historycy nie wykluczają, że pierwotnym pomysłodawcą wzniesienia tak potężnej budowli mógł być sam Aleksander Wielki, który założył miasto w 332 roku p.n.e. Choć hipoteza ta nie znalazła dotąd potwierdzenia w źródłach, doskonale wpisuje się w obraz władcy, który pragnął, aby jego miasta były symbolem potęgi i wielkości greckiej cywilizacji na podbitych ziemiach.