Jak kształtowała się historia kościoła na przestrzeni wieków?
Początki świątyni sięgają I połowy XIII stulecia. Według przekazów Jana Długosza, pierwszy murowany kościół w tym miejscu ufundował biskup Iwo Odrowąż w latach 1221–1222. Była to budowla romańska, która zastąpiła wcześniejszą, drewnianą świątynię. Nie przetrwała ona jednak długo, gdyż została zniszczona podczas najazdów tatarskich na ziemie polskie. Odbudowa z przełomu XIII i XIV wieku przyniosła wczesnogotycki kościół halowy, który konsekrowano około 1320 roku. Prace trwały jednak aż do trzeciej dekady XIV stulecia.
Kolejne stulecia obfitowały w przebudowy, katastrofy i zmiany stylistyczne. W połowie XIV wieku, dzięki fundacji bogatego mieszczanina Mikołaja Wierzynka, powstało dzisiejsze wydłużone, strzeliste prezbiterium. Następnie, pod koniec tego samego stulecia, mistrz Mikołaj Werner z Pragi przekształcił halowy układ świątyni w bazylikowy. Obniżył on mury naw bocznych, a w magistralnych utworzył duże otwory okienne, co radykalnie zmieniło sposób doświetlenia całej budowli. Wtedy też powstało sklepienie krzyżowo-żebrowe.
Kataklizmem okazało się trzęsienie ziemi w 1443 roku, które zniszczyło sklepienie. Po tym wydarzeniu przystąpiono do odbudowy i dalszej rozbudowy – dobudowano kaplice boczne, a wieżę północną podwyższono, nadając jej funkcję strażnicy miejskiej. Na przełomie XV i XVI wieku świątynia wzbogaciła się o swoje największe arcydzieło – ołtarz główny. W XVIII stuleciu, pod kierunkiem architekta Franciszka Placidiego, wnętrze gruntownie zbarokizowano, wymieniając wiele ołtarzy i pokrywając ściany iluzjonistyczną polichromią Andrzeja Radwańskiego. Ostatnia wielka restauracja miała miejsce pod koniec XIX wieku, gdy Tadeusz Stryjeński przywrócił wnętrzu gotycki charakter, a dekorację malarską powierzono Janowi Matejce i jego uczniom.
Losy bazyliki naznaczyły również tragiczne wydarzenia XX wieku. Podczas II wojny światowej hitlerowcy wywieźli do Norymbergi Ołtarz Wita Stwosza, który udało się odzyskać i sprowadzić z powrotem do Krakowa w 1946 roku. Zaginęło bezpowrotnie wiele innych dzieł sztuki. W 2010 roku w kościele Mariackim odbyła się uroczystość pogrzebowa tragicznie zmarłego prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i jego żony Marii. Od 1962 roku świątynia nosi tytuł bazyliki mniejszej, a kompleksowe prace konserwatorskie trwają tu nieprzerwanie od lat 90. XX wieku.
Co wyróżnia architekturę zewnętrzną świątyni?
Bryła kościoła stanowi kwintesencję gotyku ceglanego. To okazała, trójnawowa bazylika z dwuwieżową fasadą zachodnią i szerokim korpusem nawowym. Całość jest orientowana, a jej położenie pod skosem względem Rynku Głównego wynika z dostosowania do osi wschód-zachód. Wysokie, ostrołukowe okna prezbiterium zdobią misterne maswerki i rzeźbione figury. Na elewacji kaplicy św. Jana Nepomucena można dostrzec niecodzienny detal – zegar słoneczny wykonany w technice sgraffitowej przez Tadeusza Przypkowskiego w 1954 roku. Dekorację rzeźbiarską dopełnia 21 figur umieszczonych na konsolach pod gzymsem wieńczącym.
Do wnętrza od strony frontowej prowadzi późnobarokowa kruchta z lat 1750–1753. Jej architektoniczna forma wzorowana jest na Grobie Chrystusa. Drewniane drzwi ozdobił w 1929 roku rzeźbionymi głowami proroków Karol Hukan. Ponad kruchtą znajduje się wielkie, ostrołukowe okno z witrażami, których dekoracyjny podział opracował Jan Matejko.
Tuż przy wejściu do bazyliki od strony placu Mariackiego znajdziesz żelazną kunę, czyli obręcz pokutniczą. Zakładano ją dawniej na głowy przestępców, a jej pierwotna wysokość uniemożliwiała zarówno wyprostowanie się, jak i klęknięcie.
Hejnalica – wyższa, królewska wieża
Wyższa, północna wieża, mierząca 82 metry, zwana jest Hejnalicą. Zbudowano ją na planie kwadratu, który na wysokości dziewiątej kondygnacji przechodzi w ośmiokąt. Wieńczy ją słynny gotycki hełm z 1478 roku, będący dziełem cieśli Macieja Heringka. Składa się on z ostro zakończonej iglicy i otaczającego ją wieńca ośmiu niższych wieżyczek. Na szczycie umieszczono w 1666 roku pozłacaną koronę maryjną o średnicy 2,4 metra i wadze 350 kg, wykonaną z blachy miedzianej. Hejnał mariacki rozbrzmiewa z tej wieży co godzinę z wysokości 54 metrów. Jego melodia urywa się w połowie, co wiąże się z legendą o trębaczu przeszytym strzałą tatarską podczas najazdu w 1241 roku. Wewnątrz wieży znajduje się również dzwon zegarowy odlany w 1530 roku.
Wieża południowa – dzwonnica i kaplica
Niższa wieża ma 69 metrów i pełni funkcję dzwonnicy. Nakrywa ją późnorenesansowy hełm z 1592 roku, uformowany z eliptycznej kopuły na ośmiobocznym bębnie. W jej wnętrzu znajduje się zespół unikatowych, średniowiecznych dzwonów liturgicznych. Są to między innymi Półzygmunt z 1438 roku oraz Tenebrat z 1388 roku. Na piętrze wieży mieści się renesansowa kaplica Nawrócenia św. Pawła. Z zewnątrz, pod daszkiem, zawieszony jest niewielki dzwonek „za konających” z 1736 roku.
Jakie skarby skrywa wnętrze kościoła Mariackiego?
Wchodząc do środka, wzrok od razu przykuwa potężna, 28-metrowa nawa główna. Ta czteroprzęsłowa przestrzeń przykryta jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Nad gzymsem obiegającym nawę umieszczono drewniane posągi polskich świętych i błogosławionych, wykonane przez Zygmunta Langmana na początku XX wieku. W nawie głównej znajdują się dwie ambony – barokowa z 1676 roku oraz neogotycka z 1898 roku, ta druga ozdobiona misternymi płaskorzeźbami siedmiu grzechów głównych. Ściany pokrywa polichromia z lat 1890–1892, stworzona pod kierunkiem Jana Matejki, a przy filarach ustawiono późnobarokowe ołtarze z XVIII wieku.
Prezbiterium i jego dekoracje
Prezbiterium nakrywa gwiaździste sklepienie z 1442 roku ze zwornikami w kształcie herbów Polski, Krakowa i biskupa Iwona Odrowąża. W przyściennych niszach stoją kamienne figury sześciu proroków. Wnętrze zdobi polichromia Jana Matejki. W absydzie, oddzielonej od reszty brązową balustradą, znajdują się zabytkowe witraże z lat 1370–1400, wykonane przez mistrza Mikołaja. Przedstawiają one cykle: Księgę Genesis oraz sceny z życia Jezusa i Marii. Po obu bokach prezbiterium stoją bogato rzeźbione stalle, w tym XVI-wieczne zaplecki Fabiana Möllera ze scenami z życia Chrystusa.
Ołtarz Wita Stwosza – arcydzieło późnego gotyku
Centralnym punktem jest retabulum ołtarza głównego, wykonane przez Wita Stwosza w latach 1477–1489. Ten poliptyk, mierzący 13 metrów wysokości i 11 szerokości, jest największą gotycką nastawą ołtarzową w Europie. Struktura wykonana jest z trzech rodzajów drewna: twardego dębu, lżejszego modrzewia i miękkiego drewna lipowego, z którego wyrzeźbiono figury. Otwierana szafa centralna ukazuje sceny Zaśnięcia i Wniebowzięcia Panny Marii, a w zwieńczeniu umieszczono Koronację Matki Bożej w asyście świętych Stanisława i Wojciecha. Na skrzydłach bocznych znajdują się cykle płaskorzeźb z życia Jezusa i Marii. Ceremonia otwierania ołtarza odbywa się codziennie i jest spektakularnym widowiskiem.
Kaplice i ich unikatowe wyposażenie
Do naw bocznych przylega szereg kaplic, z których wiele powstało w XV wieku z fundacji zamożnych mieszczan. W nawie północnej najbardziej tajemnicza jest Kaplica św. Antoniego, zwana Złoczyńców, gdzie niegdyś skazańcy spędzali ostatnią noc przed egzekucją. W Kaplicy św. Jana Chrzciciela znajdują się renesansowe płyty nagrobne rodu Bonerów.
W nawie południowej uwagę zwraca Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej z kopią obrazu jasnogórskiego, która według tradycji powstała podczas konserwacji oryginału w Krakowie. Ukoronowano ją papieskimi koronami w 1968 roku. Obok wznosi się Kaplica św. Jana Nepomucena z polichromią Włodzimierza Tetmajera. W jej podziemiach znajdują się groby Piastów śląskich i książąt zatorskich.
Jak wyglądają praktyczne aspekty wizyty w bazylice?
Zwiedzanie bazyliki wymaga znajomości kilku kluczowych zasad. Dla turystów przeznaczone jest wejście od strony placu Mariackiego. Główne wejście od Rynku prowadzi do strefy modlitwy i adoracji Najświętszego Sakramentu. Wierni mogą wejść bezpłatnie, ale aby podejść blisko prezbiterium i zobaczyć detale ołtarza Wita Stwosza, należy zakupić bilet w punkcie obsługi zwiedzających na placu Mariackim 7. Bilet normalny kosztuje 20 zł, a ulgowy dla uczniów, studentów i seniorów – 10 zł. W sezonie turystycznym dostępna jest również wieża, na którą bilet wstępu to wydatek odpowiednio 18 zł i 10 zł.
Koniecznie zaplanuj swoją wizytę tak, aby na własne oczy zobaczyć otwieranie ołtarza. Ceremonia ta ma miejsce od poniedziałku do soboty o godzinie 11.50. W niedziele i święta ołtarz pozostaje otwarty dla celów liturgicznych w godzinach od 14.00 do 18.00. Godziny zwiedzania dla turystów są następujące:
- od poniedziałku do soboty w godzinach 11.30 – 18.00,
- w niedziele i święta od 14.00 do 18.00.
Podczas pobytu w świątyni warto zachować ciszę i pamiętać, że jest to przede wszystkim miejsce kultu. Odgłosy dzwonów można usłyszeć codziennie w stałych porach – Półzygmunt bije o 21.05, a dzwonek za konających rozbrzmiewa z muru od strony Rynku. Na terenie dawnego przykościelnego cmentarza systematycznie prowadzone są prace archeologiczne, a pozyskany teren, obecny plac Mariacki, stanowi doskonały punkt obserwacyjny na zewnętrzną architekturę budowli.
