Kaplica Czaszek w Czermnej to barokowe ossuarium z XVIII wieku, którego ściany i sklepienie pokrywa około 3 tysięcy ludzkich czaszek i kości. Jest to jedyna tego typu budowla w Polsce i jedna z trzech w Europie. Poznaj jej niezwykłą historię oraz praktyczne wskazówki przed wizytą w tym wyjątkowym miejscu pamięci.
Skąd wziął się pomysł na Kaplicę Czaszek w Czermnej?
Inicjatorem budowy był ksiądz Wacław Tomaszek, czeski proboszcz parafii w Czermnej. W 1776 roku przypadkowo natknął się on na ludzkie szczątki w skarpie nieopodal kościelnej dzwonnicy. Wraz z grabarzem J. Langerem i kościelnym J. Schmidtem rozpoczął ich wydobywanie, odkrywając z czasem ogromne ilości płytko pogrzebanych kości. Bezpośrednią inspirację do stworzenia ossuarium stanowiła wizyta duchownego w rzymskich katakumbach rok wcześniej, która wywarła na nim ogromny wstrząs.
Prace przy budowie kaplicy, wspierane finansowo przez Leopolda von Leslie, rozpoczęły się natychmiast i trwały aż do 1784 roku. Przez blisko dwie dekady ksiądz Tomaszek wraz z grabarzem zbierali ludzkie szczątki w rejonie Kudowy, Dusznik i Polanicy. Proces oczyszczania, wybielania i układania kości zakończono definitywnie w 1804 roku, nadając wnętrzu ostateczny kształt.
Jakie szczątki wypełniają mury kaplicy?
Pochodzenie kości jest ściśle związane z burzliwą historią Ziemi Kłodzkiej. Większość z nich to ofiary konfliktów zbrojnych, które przetaczały się przez ten region. Należą do nich szczątki poległych w wojnie trzydziestoletniej (1618–1648), wojnie siedmiołetniej (1756–1763) oraz wojnach śląskich. Znaczną część stanowią również ofiary powtarzających się w XVII i XVIII wieku epidemii cholery, które dziesiątkowały miejscową ludność.
Pierwotnie kości znajdowały się głównie na obszarze dzisiejszego cmentarza parafialnego oraz w masowych grobach rozsianych po okolicznych polach. Ksiądz Tomaszek znajdował je, obserwując miejsca, gdzie psy wygrzebywały z ziemi ludzkie szczątki. Ten makabryczny widok skłonił go do zapewnienia zmarłym godnego miejsca spoczynku.
Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze 1914 – głosi trójjęzyczny napis na pomniku przed wejściem.
Architektura i symbolika barokowego ossuarium
Niewielka, murowana kaplica na planie kwadratu została wzniesiona w stylu barokowym. Usytuowano ją pomiędzy kościołem św. Bartłomieja a wolnostojącą dzwonnicą. Z zewnątrz pomalowany na żółto budynek wygląda niepozornie, co potęguje wrażenie po przekroczeniu jego progu. Ściany oraz sklepienie wnętrza pokrywa około 3 tysięcy ciasno ułożonych czaszek i kości ludzkich, a w krypcie pod podłogą spoczywa dalsze 20–30 tysięcy szczątków.
Ołtarz i rzeźby
Na ścianie głównej znajduje się skromny ołtarz z barokowym krucyfiksem, na którym wyeksponowano najbardziej interesujące okazy. Wśród nich spoczywa czaszka samego założyciela, grabarza Langera, sołtysa Czermnej i jego żony. Obecność tych konkretnych osób to efekt testamentu duchownego, który nakazał przenieść swoje szczątki do kaplicy 20 lat po śmierci. Zmarł on w 1804 roku i jego wola została spełniona.
Całości dopełniają dwie drewniane figury aniołów ustawione wśród warstw kości udowych i czaszek. Jeden z nich trzyma trąbkę z łacińskim napisem „Powstańcie z martwych”, a drugi wagę z inskrypcją „Pójdźcie pod sąd”. Elementy te nadają wnętrzu głęboki, eschatologiczny wymiar, przypominając o przemijaniu i sądzie ostatecznym.
Unikatowe eksponaty
Każda z wyselekcjonowanych na ołtarzu czaszek opowiada osobną historię. Uwagę przykuwa czaszka Tatara, rozpoznawalna po specyficznych cechach anatomicznych. Z kolei czaszka sołtysa Martinca nosi ślady po kulach – został on rozstrzelany przez Prusaków za pomoc udzielaną wojskom austriackim podczas przeprowadzania ich przez Błędne Skały. Obok spoczywa czaszka jego żony ze śladem po uderzeniu ostrym narzędziem, gdy próbowała zasłonić męża własnym ciałem.
W kaplicy znajduje się także kość udowa mężczyzny, którego wzrost szacuje się na około 2 metry. Prawdopodobnie należała ona do szwedzkiego żołnierza. Eksponowane są również inne patologie, jak czaszka ze zmianami chorobowymi czy źle zrośnięta kość kończyny, które świadczą o ówczesnym poziomie medycyny i trudach życia.
Jak zaplanować zwiedzanie kaplicy?
Kaplica znajduje się w dzielnicy Czermna, w odległości około 1 kilometra od centrum Kudowy-Zdroju, w dolinie rzeki Czermnicy. Dojazd samochodem jest prosty – kierując się ulicą Tadeusza Kościuszki, dotrzesz w pobliże kościoła św. Bartłomieja. Tuż obok znajduje się płatny parking, a darmowy dostępny jest przy ulicy Moniuszki; z niego dojście wiedzie przez teren cmentarza parafialnego. Spacer z parku zdrojowego w Kudowie zajmuje około 15 minut.
Zwiedzanie odbywa się od wtorku do niedzieli w niewielkich, około 10-osobowych grupach, a wejście odbywa się wyłącznie z przewodnikiem. Ze względu na niewielkie rozmiary obiektu, wizyta trwa zazwyczaj od kilkunastu do dwudziestu minut. Ostatnie wejście jest możliwe na kwadrans przed zamknięciem, a kasa biletowa mieści się naprzeciwko wejścia do kaplicy.
| Okres | Godziny otwarcia |
| Maj – czerwiec | 9:00 – 17:30 |
| Lipiec – wrzesień | 9:30 – 17:00 |
| Październik | 10:00 – 17:00 |
| Listopad – kwiecień | 10:00 – 16:00 |
Ile kosztuje bilet wstępu?
Opłaty za wejście są przeznaczane na bieżące remonty i konserwację tego unikatowego zabytku sakralnego. Cennik kształtuje się następująco:
- bilet normalny – 10 zł,
- bilet ulgowy dla emerytów i rencistów – 8 zł,
- bilet dla dzieci w wieku od 6 do 18 lat – 5 zł.
Zasady zachowania i zakazy
Jest to czynny obiekt sakralny i zbiorowy grobowiec, dlatego od zwiedzających wymagany jest odpowiedni, stonowany ubiór oraz zachowanie ciszy i powagi. W całym wnętrzu obowiązuje bezwzględny zakaz fotografowania i filmowania. Regulamin ten jest egzekwowany przez przewodników. Raz do roku, w nocy z 14 na 15 sierpnia, w kaplicy odprawiana jest msza święta za wszystkich, którzy w niej spoczywają.
Co jeszcze zobaczyć w pobliżu?
Teren wokół kaplicy sam w sobie stanowi historyczną przestrzeń. Wchodząc na cmentarz parafialny, warto zwrócić uwagę na zabytkowe nagrobki, z których część pochodzi aż z XIX wieku. W okalających murach znajdziesz wmurowane kamienne epitafia z tego samego okresu. Naprzeciwko głównego wejścia do kościoła św. Bartłomieja możesz zobaczyć replikę całunu turyńskiego oraz kamienny krzyż z inskrypcją „Krzyż Naszą Nadzieją”.
Sam kościół parafialny pochodzi z XVII wieku, a stojąca obok niego dzwonnica jest jeszcze starsza – wzniesiono ją w 1603 roku. Jej ściany zdobi tarcza zegarowa oraz ornamenty z kolorowych płytek, a całość reprezentuje styl barokowy. Przy wejściu na cmentarz stoją wykute w kamieniu drogowskazy, które jednoznacznie kierują do słynnej kaplicy.
W krypcie pod podłogą spoczywa od 20 do 30 tysięcy ludzkich szczątków, ułożonych warstwami i widocznych przez specjalną klapę.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym jest Kaplica Czaszek w Czermnej?
To barokowe ossuarium z XVIII wieku, którego wnętrze zdobi około 3 tysięcy czaszek i kości, a pod podłogą leży znacznie więcej szczątków.
Kto i dlaczego zainicjował budowę kaplicy?
Pomysłodawcą był ksiądz Wacław Tomaszek, który natrafił na wypłukane ze ziemi kości i, zainspirowany wizytą w rzymskich katakumbach, postanowił urządzić dla nich godne miejsce.
Skąd pochodzą kości zgromadzone w kaplicy?
Większość szczątków to ofiary wojen (m.in. wojna trzydziestoletnia, siedmioletnia i wojny śląskie) oraz ofiary epidemii cholery z XVII–XVIII wieku.
Ile szczątków znajduje się w krypcie pod podłogą?
W krypcie ułożono warstwami od około 20 do 30 tysięcy ludzkich szczątków, widocznych przez specjalną klapę.
Jak zaplanować dojazd i dojście do kaplicy?
Kaplica leży w Czermnej, około 1 km od centrum Kudowy-Zdroju; dojeżdża się ulicą Kościuszki, a najbliższy parking jest płatny przy kościele, z darmowego dojście prowadzi przez cmentarz.
Jak wyglądają godziny otwarcia i zasady zwiedzania?
Zwiedzanie odbywa się od wtorku do niedzieli w małych, około 10-osobowych grupach z przewodnikiem, a czas wizyty to zwykle kilkanaście–dwadzieścia minut zgodnie z sezonowym harmonogramem otwarcia.
Ile kosztuje bilet i na co przeznaczane są wpływy?
Bilet normalny kosztuje 10 zł, ulgowy dla emerytów i rencistów 8 zł, a dla dzieci 6–18 lat 5 zł; środki przeznaczane są na remonty i konserwację zabytku.
Czy można robić zdjęcia wewnątrz kaplicy?
Nie, we wnętrzu obowiązuje absolutny zakaz fotografowania i filmowania, a przepis ten jest egzekwowany przez przewodników.
Jakie szczególne eksponaty można zobaczyć na ołtarzu?
Na ołtarzu wystawiono wybiórcze czaszki, w tym założyciela kaplicy, grabarza Langera oraz sołtysa i jego żonę, a także kość udową prawdopodobnie wysokiego żołnierza i czaszkę Tatara.
