Pod koniec XV wieku w polskich granicach funkcjonowało około 700 miast, a ich wielkość znacznie różniła się od współczesnych aglomeracji. Niektóre rekonstrukcje umieszczają wśród dziesięciu największych ówczesnych ośrodków miejscowość z Warmii. W analizach pojawia się twierdzenie, że Braniewo – 5 tys. mieszkańców mogło być liczniejsze niż Warszawa – 4,5 tys.. Twierdzenie to opiera się jedynie na szacunkach i wymaga wyjaśnienia metodologii.
Jak szacuje się liczbę ludności miast w XV wieku?
Nie istniały powszechne spisy ludności i systematyczne rejestry z tamtego okresu, stąd brak jednoznacznych danych. Historycy i demografowie korzystają m.in. z informacji o liczebności kontyngentów wystawianych podczas wojny trzynastoletniej (1454–1466) oraz z dokumentów podatkowych i miejskich. Księgi metrykalne zaczęto prowadzić masowo dopiero w połowie XVI wieku w Europie, a w Polsce regularnie od XVII wieku, dlatego badacze przekładają późniejsze rejestry na wcześniejsze stulecia. Metody te dają przybliżone wartości, ale obarczone są niepewnością i różnicami interpretacyjnymi.
Jakie liczby podają rekonstrukcje?
Zestawienia szacunkowe lokują Gdańsk na około 35 tys. mieszkańców, a Kraków na około 18–20 tys. Poznań oceniany jest na 10–12,5 tys., zaś Toruń i Elbląg na około 10 tys. każdy. W dalszej grupie znajdują się Lwów (ok. 8–10 tys.) i Lublin (ok. 5–5,5 tys.). W tym kontekście pojawia się również liczba około 5 tys. dla Braniewa i około 4,5 tys. dla Warszawy; są to wartości przybliżone i porządkowe, nie precyzyjne spisy ludności.
Co mówi historiografia i jaka była rola Braniewa?
W literaturze demograficznej występują różne oceny. Cezary Kuklo w pracy "Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej" umieścił Braniewo wyżej niż Warszawę, natomiast inni badacze nie przyznają tej tezie pełnej słuszności. Braniewo było pierwszą stolicą Warmii, otrzymało prawa miejskie w 1254 roku, działało jako port i należało do Hanzy, a w Prusach Królewskich zajmowało czwartą pozycję po Gdańsku, Toruniu i Elblągu. Miasto posiadało stocznię działającą do początku XX wieku i współzakładało Związek Pruski; utratę znaczenia przyspieszyły zniszczenia z II wojny światowej oraz powojenne rozbiórki zabudowy, które wpłynęły na dalszy spadek jego pozycji.
Jak interpretować różnice w szacunkach?
Różne wyniki powstają z odmiennych materiałów źródłowych i metod ekstrapolacji. Porównania takie mają znaczenie orientacyjne: pokazują względne miejsce miast w hierarchii tamtego czasu, ale nie dostarczają precyzyjnych liczb. Rok odniesienia dla omawianych szacunków to koniec XV wieku.
