Bazylika Konkatedralna św. Jakuba Apostoła w Olsztynie to gotycki kościół parafialny wzniesiony w drugiej połowie XIV wieku. Budowa przebiegała etapami i obejmowała mury korpusu oraz rozbudowę wieży, która ostatecznie osiągnęła formę wielokondygnacyjną.
Jak przebiegała budowa i późniejsze prace?
Parafia otrzymała uposażenie w akcie lokacyjnym miasta z 1353 roku, co umożliwiło rozpoczęcie wznoszenia kościoła w II połowie XIV wieku. Pierwsze fazy budowy zakończyły wzniesienie murów korpusu oraz trzech dolnych kondygnacji wieży; w tym okresie świątynia nie była jeszcze przesklepiona.
Badania dendrochronologiczne wskazują, że dach nad korpusem pochodzi z belek więźby datowanych na okres po 1429 roku. Gotyckie sklepienia w kościele założono przed 1562 rokiem, a górne kondygnacje wieży ukończono do 1596 roku. W 1596 roku wieżę rozbudowano do siedmiu kondygnacji; górna część wówczas miała konstrukcję drewnianą, a wieża osiągała wysokość około 63 metrów.
Jakie remonty i zdarzenia miały wpływ na wygląd świątyni?
W 1721 roku Piotr Olchowski z Reszla przeprowadził przebudowę obejmującą kaplice boczne. W XIX wieku kościół groził zawaleniem i został zamknięty w 1864 roku. Generalny remont odbył się w latach 1866–1868, a prace restauracyjne i nadanie neogotyckiego wykończenia wnętrza trwały jeszcze przez kolejne lata. W 1896 roku w świątyni wybuchł pożar, który spowodował znaczne straty.
Co zachowało się we wnętrzu?
Wyposażenie ruchome nie dorównuje bogactwu architektury, lecz kościół zachował kilka cennych zabytków z różnych epok. W 1807 roku Francuzi zamknęli w kościele około półtora tysiąca jeńców rosyjskich; więźniowie, chroniąc się przed mrozem, spalili wiele materiałów palnych, co uszczupliło wyposażenie, jednak pewne obiekty przetrwały.
- z okresu gotyku: tabernakulum ścienne z kratą gotycką, późnogotycki tryptyk
- z renesansu: malarska dekoracja tabernakulum, tryptyk św. Krzyża, świeczniki
- z baroku: rzeźby apostołów św. Andrzeja i św. Jakuba Starszego, krucyfiks ponadnaturalnych rozmiarów
- inne zachowane przedmioty: obraz Matki Boskiej Różańcowej, chrzcielnica
Jaką rolę pełniła świątynia w życiu religijnym i kto ją odwiedzał?
W kościele wygłaszano kazania po polsku co najmniej od 1565 roku. W 1599 proboszcz Ambroży Merten prosił o zwolnienie z urzędu z powodu braku znajomości języka polskiego. Na początku XVIII wieku wszyscy księża olsztyńscy byli Polakami.
Świątynię odwiedzali i modlili się w niej wybitni Polacy związani z Warmią: Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki, wszyscy trzej pełniący urząd biskupa warmińskiego. W 1635 roku kościół odwiedził król Władysław IV. W latach 1898–1900 organistą był Feliks Nowowiejski, a w okresie 1979–1981 stąd zarządzano diecezją warmińską pod kierunkiem biskupa Józefa Glempa.
Jakie zmiany statusu dotyczyły świątyni?
Po 1945 roku obiekt pełnił funkcję prokatedry. W 1973 roku uzyskał status konkatedry, a w 2004 roku otrzymał tytuł bazyliki mniejszej. Te zmiany odzwierciedlają rolę świątyni w diecezji i jej znaczenie dla lokalnej wspólnoty.
Wieża kościoła, utrzymana w stylistyce gotyckiej, wskazuje kierunek na Rzym, mimo że kościół nie jest orientowany.
Informacje praktyczne
- Adres: Stanisława Staszica 5, 10-025 Olsztyn — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–nd 6:00–20:00
- Telefon: +48895273280
- Strona internetowa: katedraolsztyn.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (1 650 opinii)
