Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna, ponieważ zależy od przyjętego kryterium – najczęściej wymienia się Kalisz (najstarsza pisemna wzmianka) i Złotoryję (najstarsze udokumentowane nadanie praw miejskich). Spór o miano najstarszego polskiego miasta od lat rozgrzewa dyskusje historyków i pasjonatów. Zapraszam do lektury, która wyjaśni te zależności.

Czym właściwie jest miasto w kontekście historycznym?

Zrozumienie sporu o pierwszeństwo wymaga cofnięcia się do samej definicji miasta. Encyklopedyczne ujęcie opisuje je jako skupisko ludzkie o zagęszczonej zabudowie i zróżnicowanej strukturze społecznej, gdzie mieszkańcy utrzymują się głównie z rzemiosła, handlu i usług, a nie z rolnictwa. Ta definicja w średniowiecznej Polsce wiązała się ściśle z konkretnym aktem prawnym. Był nim dokument lokacyjny, nadający osadzie zbiór przywilejów, które wyjmowały mieszczan spod jurysdykcji prawa ziemskiego.

W realiach Europy Środkowo-Wschodniej przełomowym momentem było pojawienie się osadnictwa na prawie niemieckim. Największą popularność zdobyło prawo magdeburskie, wzorowane na statutach niemieckiego Magdeburga, które od 1188 roku regulowały tamtejszą działalność miejską. Charakterystyczną cechą miast lokowanych na tym prawie był prostokątny rynek z odchodzącymi od niego pod kątem prostym ulicami. Na wybrzeżu Bałtyku stosowano natomiast prawo lubeckie, gdzie rolę głównego placu handlowego pełniła szeroka ulica, a same miasta często wiązały się ze Związkiem Hanzeatyckim. To właśnie data wystawienia aktu lokacyjnego stała się najpopularniejszym kryterium w rankingach.

Które miasto otrzymało prawa miejskie jako pierwsze?

Posługując się kluczem prawnym, odpowiedź jest kategoryczna. Pierwszym miastem na ziemiach polskich, które zostało lokowane na prawie niemieckim, była Złotoryja. To niewielkie dolnośląskie miasteczko otrzymało przywilej od księcia Henryka I Brodatego w 1211 roku. Dla porównania, drugi w kolejności Lwówek Śląski uzyskał swoje prawa tuż przed 1217 rokiem. Znaczenie aktu lokacyjnego było fundamentalne, gdyż od tego momentu osada zaczynała funkcjonować w nowej rzeczywistości społeczno-gospodarczej z wyznaczonym rynkiem i samorządem.

Warto podkreślić, że procesy lokacyjne na Śląsku miały pionierski charakter dla całej Polski. W XIII wieku na Śląsku lokowano aż 128 miast na prawie niemieckim, w tym 101 z inicjatywy książęcej. W Wielkopolsce w tym samym czasie powstało ich 38, a w Małopolsce jedynie 29. Zestawienie pierwszych polskich lokacji wygląda następująco:

• Złotoryja – przed 1211 r.,
• Lwówek Śląski – przed 1217 r.,
• Opole – przed 1217 r.,
• Racibórz – ok. 1217 r.,
• Leśnica – 1217 r.,
• Sobótka – 1221 r.,
• Cieszyn – przed 1223 r.,
• Środa Śląska – przed 1223 r.,
• Nysa – 1223 r.,
• Ujazd – 1223 r.

Historia Złotoryi – miasta zrodzonego ze złota

Geneza Złotoryi jest nierozerwalnie związana z górnictwem. Już na przełomie XII i XIII wieku zaczęli tam przybywać niemieccy górnicy, zwabieni perspektywą wydobycia cennego kruszcu z osadów rzecznych Kaczawy. Od złota właśnie wzięła się pierwotna, łacińska nazwa osady – „Aurum”. To dzięki temu bogactwu książę Henryk Brodaty, widząc potencjał gospodarczy, zdecydował się wystawić w 1211 roku dokument lokacyjny, który okazał się przełomowy dla całego regionu.

Rozkwit miasta trwał przez kilka stuleci. Niestety, na początku XV wieku większość łatwo dostępnych złóż uległa wyczerpaniu. Złotoryja nie upadła jednak, a swój dalszy rozwój zawdzięczała znakomitemu położeniu na szlaku handlowym łączącym Wrocław z Lipskiem. Przeistoczyła się w prężny ośrodek handlowy. W swojej historii doświadczyła też tragicznych momentów, takich jak niszczycielska powódź w 1608 roku i ogromny pożar w roku 1613, które zrujnowały miejską zabudowę.

Czy Kalisz może konkurować o pierwszeństwo?

Argumentacja Kalisza opiera się na zupełnie innej narracji. W kontekście najstarszego miasta nie chodzi tu o prawo miejskie, lecz o najstarszą w Polsce pisaną wzmiankę. Pojawia się ona w dziele aleksandryjskiego geografa Klaudiusza Ptolemeusza z II wieku naszej ery, który na swojej mapie Germanii Wielkiej zaznaczył osadę o nazwie Calisia. Tożsamość tej „Calisii” z dzisiejszym Kaliszem budzi jednak poważne wątpliwości wśród badaczy, gdyż starożytne mapy obarczone były ogromnym marginesem błędu.

Mimo kontrowersji, historyczny gród na Zawodziu rozwijał się nieprzerwanie co najmniej od IX wieku jako jeden z największych ośrodków piastowskich. Prawa miejskie otrzymał jednak znacznie później, bo dopiero między 1257 a 1268 rokiem z nadania Bolesława Pobożnego. Swoją tożsamość Kalisz w dużej mierze oparł na tym legendarnym rodowodzie; już Jan Długosz nazywał go najstarszym z polskich miast. Trzon średniowiecznego układu urbanistycznego, z charakterystycznym prostokątnym rynkiem, przetrwał do czasów współczesnych.

Protomiasta i grody – czyli co było przed lokacjami?

Historia osadnictwa o charakterze miejskim na ziemiach polskich jest znacznie starsza niż XIII-wieczne dokumenty lokacyjne. Tysiące lat przed formalnymi miastami istniały tu osady, które dziś archeolodzy nazywają grodami lub protomiastami. Ich funkcje administracyjne, handlowe i obronne nierzadko spełniały kryteria miejskości na długo przed spisaniem prawa magdeburskiego.

Najbardziej spektakularnym przykładem jest niewątpliwie Biskupin. Osada na wyspie Jeziora Biskupińskiego, wzniesiona przez ludność kultury łużyckiej, została datowana dzięki badaniom dendrologicznym na VIII wiek p.n.e. Połowa użytych do budowy dębowych bali została ścięta dokładnie w 748 roku p.n.e. Mimo że nie można go nazwać miastem w rozumieniu prawnym, to jego rozplanowanie i skala przedsięwzięcia budowlanego świadczą o wysoce zorganizowanej społeczności. Istniały tam rzędy identycznych domów, otoczonych potężnym wałem obronnym.

Z kolei w okresie kształtowania się państwowości polskiej Gall Anonim w swojej kronice wymienił sześć „głównych siedzib Królestwa”: Gniezno, Poznań, Wrocław, Sandomierz, Kraków i Płock. Używał wobec nich określeń civitas lub urbs, co potwierdza ich miejski charakter. Podobnie Henryk Samsonowicz i Maria Bogucka wskazali, że za panowania Bolesława Krzywoustego istniało pięć głównych miast o populacji od 4 do 5 tysięcy mieszkańców. Należały do nich Kraków, Wrocław, Wolin, Gniezno oraz Kołobrzeg.

Fenomen wczesnośredniowiecznego Wolina

Spośród wszystkich wczesnych ośrodków, to właśnie Wolin wyróżniał się skalą i charakterem. Jego największy rozkwit przypadł na okres od X do połowy XI wieku. Był to przede wszystkim ośrodek handlu dalekosiężnego, w porcie miały spotykać się społeczności słowiańskie, skandynawskie i germańskie. Miasto zabudowane było gęsto drewnianą zabudową, a w centrum znajdowała się pogańska świątynia.

Niektórzy badacze szacują, że populacja Wolina mogła wówczas sięgać nawet 10 tysięcy mieszkańców. Taka liczba ludności czyniła z niego największe skupisko na całym południowym wybrzeżu Bałtyku. Otoczone rozbudowanymi fortyfikacjami wałowymi, stanowiło łakomy kąsek dla władców, co skłoniło Mieszka I do próby podboju. Polska zwierzchność nad wyspą była jednak krótkotrwała.

Wolin jest ośrodkiem, który jako pierwszy na ziemiach polskich stał się szeroko znany z bogatego handlu dalekosiężnego. Jego populacja mogła sięgać nawet 10 tysięcy mieszkańców.

Piastowski Kalisz na tle innych grodów

Piastowski gród w Kaliszu wyróżniał się nie tylko legendą o antycznym pochodzeniu. Zlokalizowany na Zawodziu, był jednym z najpotężniejszych ośrodków grodowo-miejskich w początkach państwowości. Co ciekawe, po 1233 roku książę Henryk Brodaty przeniósł centrum osady w inne miejsce, na północ od pierwotnej lokalizacji. Nowy układ oparty był na dwóch wydłużonych ulicach handlowych, które przecinały się z poprzecznymi, prowadzącymi do centralnego placu rynku.

Natomiast tak zwane grody plemienne z IX i X wieku stanowiły zalążek późniejszych organizmów miejskich. Ich rozwój często wiązał się z istnieniem podgrodzia, czyli suburbium. Tam właśnie koncentrowało się życie rzemieślnicze i kupieckie. Z czasem wyodrębniały się osobne osady targowe z odrębnym prawem targowym, a to właśnie na ich miejscu dokonywano kolejnych lokacji na prawie niemieckim.

Jakie atrakcje historyczne oferuje najstarsze miasto lokacyjne?

Współczesna Złotoryja, położona w północnej części Pogórza Kaczawskiego, z pietyzmem kultywuje swoją górniczą przeszłość i średniowieczny rodowód. Sercem starego miasta jest wydłużony Rynek, który został rozdzielony bryłą neorenesansowego ratusza na dwie odrębne części – Górną i Dolną. Budowa ratusza trwała w latach 1843–52, jednak jego mury wzniesiono na fundamencie znacznie starszej budowli. Uwagę zwraca również Fontanna Delfina z 1604 roku, zdobiąca Rynek Górny, oraz zabytkowe kamienice, z których najsłynniejszy jest „Dom Burmistrza” przy ul. Konopnickiej z ozdobnym barokowym portalem z 1735 roku.

Spośród średniowiecznych fortyfikacji do dziś dnia ocalała Baszta Kowalska. Ta imponująca, mierząca 22,5 metra wysokości budowla, jest jedyną pozostałością z systemu dawnych obwarowań. Fragmenty murów miejskich również można odnaleźć, spacerując po okolicy. Niezwykle ciekawym miejscem jest też Kopalnia Złota „Aurelia” na północno-zachodnim zboczu Góry Mikołaja. Należy pamiętać, że jej główny, stuprocentowy korytarz był w rzeczywistości sztolnią poszukiwawczą, a nie typowym wyrobiskiem. Najstarsze odcinki tej podziemnej trasy pochodzą z XVII wieku.

Zabytkowe świątynie Złotoryi

Architektura sakralna Złotoryi należy do najcenniejszych na Dolnym Śląsku. Dominantą jest kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny, który łączy w sobie elementy romańskie i gotyckie. Jego budowę rozpoczęto w 1. połowie XIII wieku. To okazała, trójnawowa bryła o długości blisko 50 metrów i wysokości nawy głównej 14,6 metra, posiadająca dwie wieże w przeciwległych częściach budowli. Od strony wschodniej wznosi się udostępniona jako punkt widokowy wieża o wysokości 63 metrów, dostawiona w 1482 roku. Wewnątrz bogate wyposażenie, w tym barokowy ołtarz główny, renesansowa ambona i XVII-wieczne empory.

W obrębie średniowiecznego centrum znajduje się także barokowy kościół św. Jadwigi wraz z zabudowaniami pofranciszkańskiego klasztoru. Przed nim stoi figura św. Jana Nepomucena z 1732 roku i gotycka, bogato zdobiona kapliczka słupowa. Nieopodal, na Górze Mikołaja, wznosi się również kościół św. Mikołaja. Ta gotycka świątynia, choć w obecnym kształcie pochodzi z XIV wieku, ma metrykę sięgającą głębiej w historię miasta. Obecnie u podnóża góry działa także park linowy nad zalewem złotoryjskim, łączący historyczny krajobraz z nowoczesną rekreacją.

Które miasto jest obecnie najmłodsze w Polsce?

Na przeciwnym biegunie zestawienia znajdują się miejscowości, które prawa miejskie otrzymały całkiem niedawno. W 2023 roku status miasta zyskały trzy wsie, które nigdy wcześniej w swej historii nie cieszyły się tym przywilejem. Są to Łopuszno i Piekoszów z powiatu kieleckiego oraz Miękinia z powiatu średzkiego. Dla nich tytuł miasta jest absolutną nowością, w przeciwieństwie do wielu innych miejscowości, które w ostatnich latach jedynie odzyskiwały odebrane wcześniej prawa miejskie. Łącznie w Polsce istnieją obecnie 944 miasta.

W 2023 roku prawa miejskie po raz pierwszy w historii uzyskały trzy miejscowości: Łopuszno, Piekoszów i Miękinia. Są to najmłodsze miasta sensu stricto w Polsce.