Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – wystawy, bilety, historia

Bilety na wystawę stałą Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN najlepiej kupić online z wyprzedzeniem, a w czwartki wstęp na nią jest bezpłatny – warto jednak pamiętać o konieczności wcześniejszej rezerwacji wejściówek. To nie tylko ekspozycja, ale wielowątkowa opowieść o wkładzie Żydów w rozwój polskiej kultury, nauki i gospodarki. Więcej o tym, jak zaplanować wizytę, co koniecznie zobaczyć i jaka historia kryje się za tym wyjątkowym miejscem, przeczytasz w dalszej części artykułu.

Jak powstało Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN?

Pomysł utworzenia placówki muzealnej poświęconej dziejom polskich Żydów zrodził się już w 1993 roku w kręgu osób związanych ze Stowarzyszeniem Żydowski Instytut Historyczny. Jedną z inicjatorek była ówczesna dyrektor stowarzyszenia Grażyna Pawlak, a dwa lata później miasto przekazało pod budowę działkę na Muranowie – w samym sercu dawnej dzielnicy żydowskiej. Formalny początek instytucji nastąpił 25 stycznia 2005 roku, gdy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, samorząd Warszawy oraz Stowarzyszenie ŻIH podpisały umowę o partnerstwie publiczno-prywatnym.

Zanim wzniesiono obecny gmach, w tym miejscu stały Koszary Artylerii Koronnej z lat 1784–1792, zaprojektowane przez Stanisława Zawadzkiego, a później Koszary Wołyńskie. Podczas okupacji budynek ten znalazł się w granicach getta – w sierpniu 1942 roku przeniesiono tu siedzibę Judenratu – a po powstaniu stał się częścią obozu KL Warschau. Dziś Muzeum POLIN sąsiaduje z pomnikiem Bohaterów Getta (odsłoniętym w 1948 roku) i aleją Ireny Sendlerowej, a jego lokalizacja przy ul. Mordechaja Anielewicza 6 celowo wpisuje się w historyczny krajobraz warszawskiego Muranowa.

Konkurs na projekt budynku ogłoszono w lutym 2005 roku – zgłosiło się 245 pracowni z 36 państw, a spośród 119 nadesłanych prac sąd pod przewodnictwem Bohdana Paczowskiego wyłonił 11 zespołów. Ostatecznie 30 czerwca 2005 roku zwyciężyła fińska pracownia Lahdelma & Mahlamäki Architects, kierowana przez Rainera Mahlamäkiego. Gmach o kubaturze 123 tys. m³ i wysokości 21 metrów wybudowano w latach 2009–2013, a jego surowa bryła obłożona szklanymi panelami z hebrajskimi i łacińskimi literami tworzącymi słowo „Polin” – zaprojektowanymi przez Klementynę Jankiewicz – ma charakter minimalistyczny i nie konkuruje z sąsiednim monumentem.

Koszty i darczyńcy

Budowa gmachu, wyposażenie oraz stworzenie wystawy stałej kosztowały łącznie około 320 milionów złotych. Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny zebrało od ponad 500 darczyńców z całego świata 140 milionów złotych – największe pojedyncze darowizny pochodziły od Jana Kulczyka (20 mln zł) i Tada Taubego (7 mln USD). Po 90 milionów złotych wyłożyły miasto stołeczne Warszawa oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

W ciągu 15 lat Stowarzyszenie ŻIH zgromadziło od ponad 500 darczyńców z całego świata 140 milionów złotych, przeznaczonych przede wszystkim na zaprojektowanie i wykonanie wystawy stałej oraz na bieżącą działalność Muzeum.

Architektoniczny konkurs i przełomowe realizacje

W konkursie oprócz zwycięzcy wzięli udział m.in. Daniel Libeskind, Kengo Kuma, Zvi Hecker czy Peter Eisenman. Budynek otwarto uroczyście 19 kwietnia 2013 roku – w 70. rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim – a wystawę stałą udostępniono 28 października 2014 roku. Już w pierwszym roku zwiedziło ją 350 tys. osób, z czego 86% stanowili Polacy.

Co kryje wystawa stała?

Wystawa „1000 lat historii Żydów polskich” zajmuje dwie kondygnacje podziemne o łącznej powierzchni około 4,2 tys. m² i może ją jednocześnie oglądać 700 osób. Jej scenariusz opracował zespół 120 historyków i muzealników z Polski, Izraela i USA, kierowany przez prof. Barbarę Kirshenblatt-Gimblett, a głównym historykiem jest prof. Antony Polonsky. Ekspozycja ma charakter narracyjny – nie gromadzi oderwanych przedmiotów, lecz prowadzi gościa przez osiem galerii za pomocą oryginalnych eksponatów, replik, multimediów i odtworzonych wnętrz.

W galeriach znalazło się 142 oryginalne przedmioty oraz 210 replik, modeli i faksymili, a także 200 stanowisk multimedialnych (w tym 73 interaktywne) i około 1200 lamp LED. Do budowy podestów i antresoli zużyto 100 ton stali, a łączna długość kabli sterujących przekroczyła 200 km. System sterowania został w całości opracowany przez polskich programistów, a za realizację plastyczną odpowiadała firma Nizio Design International.

Zgodnie z legendą, gdy pierwsi żydowscy kupcy dotarli na ziemie polskie, usłyszeli z nieba słowo „Polin” – co po hebrajsku znaczy „tutaj odpoczniesz”. Stąd wzięła się nazwa Muzeum i przesłanie całej ekspozycji.

Osiem galerii – od lasu po współczesność

Każda z ośmiu części ekspozycji stanowi odrębną, chronologiczną opowieść, a ich układ i symbolika pozwalają na samodzielne poznawanie dziejów. Poniższe zestawienie pokazuje, co w poszczególnych galeriach wysuwa się na pierwszy plan:

Dach synagogi z Gwoźdźca i inne symbole

Centralnym punktem galerii „Miasteczko” jest 30-tonowa replika sklepienia drewnianej synagogi z Gwoźdźca na Ukrainie, odtwarzana tradycyjnymi metodami przez blisko 400 wolontariuszy z całego świata. Prace trwały dwa lata, a polichromię wykonano na podstawie czarno-białej ikonografii z użyciem naturalnych barwników.

W galerii „Zagłada” zwiedzający schodzą w dół wąskim korytarzem z nazwami wysiedlanych ulic – od Siennej po Stawki – co oddaje wrażenie osaczenia znane z relacji ocalałych. Obozową część wyłożono zardzewiałą blachą, a całość uzupełniają cytaty świadków. Dla dzieci do 12 lat Muzeum pozostawia decyzję o zwiedzaniu tej części rodzicom.

Bilety, zwiedzanie i praktyczne informacje

Sugerowany czas zwiedzania wystawy stałej to 2–3 godziny. W czwartki obowiązuje bezpłatny wstęp na ekspozycję stałą – warto jednak wcześniej zarezerwować wejściówkę przez oficjalną stronę polin.pl, ponieważ liczba miejsc jest ograniczona. Bilety normalne i ulgowe można kupić online oraz w kasie Muzeum, a w dniu przyjazdu dobrze jest pojawić się przynajmniej kwadrans przed wybraną godziną wejścia ze względu na obowiązkową kontrolę bezpieczeństwa.

Na terenie całego budynku działa zintegrowany system ochrony przeciwpożarowej z tryskaczami wodnymi i gazowymi instalacjami gaśniczymi, a komunikaty alarmowe emitowane są automatycznie po polsku i angielsku. Zwiedzanie ułatwiają audioprzewodniki oraz – udostępniona jako pierwsza w Polsce na platformie Google Cultural Institute – wirtualna wersja wybranych fragmentów ekspozycji.

Nagrody i europejskie uznanie

Muzeum wielokrotnie honorowano za architekturę i działalność programową. Już w 2008 roku projekt otrzymał Chicago Athenaeum International Architecture Award, a po ukończeniu gmach zdobył m.in. nagrodę roku SARP (2013), Stowarzyszenia Architektów Fińskich i znalazł się w finale Nagrody Architektonicznej „Polityki”. Przełomem okazał się rok 2016, gdy placówkę wyróżniono tytułem Europejskiego Muzeum Roku (EMYA), a następnie Nagrodą European Museum Academy.

Dwukrotnie przyznano jej Nagrodę Europa Nostra – w 2017 roku za program „Żydowskie dziedzictwo kulturowe”, a w 2022 za TISZ Festiwal Żydowskiego Jedzenia. Krajowe wyróżnienia, między innymi konkurs Sybilla, objęły zarówno wystawy czasowe (np. „Frank Stella i synagogi dawnej Polski”), jak i portal Wirtualny Sztetl.

Edukacja i portale muzealne

Oprócz wystaw Muzeum realizuje bogaty program edukacyjny – w latach 2013–2016 na projekty dla dzieci i młodzieży przeznaczono 3 miliony euro z Norweskiego Mechanizmu Finansowego i EOG, a w latach 2020–2024 kolejny grant w wysokości 10 milionów euro z Funduszu EOG sfinansował międzynarodowe działania w ramach „Żydowskiego dziedzictwa kulturowego”. Stały wolontariat zaangażował już ponad 600 osób, a przy akcji Żonkile zgłosiło się ich ponad 5 tysięcy.

Kluczowym narzędziem popularyzacji wiedzy są portale internetowe: Wirtualny Sztetl, gromadzący historię ponad 1700 miejscowości i 30 000 ikonografii, oraz Polscy Sprawiedliwi, dokumentujący losy Polaków ratujących Żydów – zbiór liczy przeszło 1000 opracowań i 10 000 fotografii. Oba serwisy, prowadzone w kilku wersjach językowych, notują łącznie około 1,5 miliona odsłon rocznie.

Według danych Muzeum, w pierwszym roku od otwarcia wystawę stałą odwiedziło 350 tys. gości, z czego 86% stanowili Polacy, co potwierdza ogromne zainteresowanie tematem w kraju.

W ścisłym centrum edukacyjnym mieszczą się sale wystaw czasowych, audytorium na 480 miejsc oraz przestrzeń dedykowana dzieciom. Na miejscu działa również restauracja serwująca dania kuchni żydowskiej i sklep muzealny, a całość uzupełnia biblioteka z 15 tys. pozycji. Dla gości z niepełnosprawnościami przygotowano ułatwienia architektoniczne i specjalne oprowadzania.