Bielik - fot. Maciej Rodziewicz Bielik - fot. Maciej Rodziewicz

Witamy Państwa na stronie Parku Krajobrazowego Wzgórz Dylewskich wchodzącego w skład Zespołu Parków Krajobrazowych Pojezierza Ilawskiego i Wzgórz Dylewskich z siedzibą w Jerzwałdzie.
 
 

Wartości kulturowe

HISTORIA OBSZARU

 


W okresie młodszego neolitu (ok. 4.000 do 1.700 lat p.n.e.) na terenach południowej Europy i części Polski następowała zmiana trybu życia. Przeważać zaczęła uprawa roli nad zbieracko-myśliwskim sposobem zdobywania żywności. Jednak na zalesione i bogate w zbiorniki wodne i tereny Mazur zmiany te trafiają z opóźnieniem. Przez długi jeszcze czas łatwość zdobywania pożywienia naturalnego. Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Parku związane są z kulturami rolniczymi okresu młodszego neolitu. Pierwsza kultura typowo neolityczna, która pojawiła się na tym terenie to kultura pucharów lejkowatych (nazwa od przewodniej formy naczynia). W okolicach Parku są dwa takie stanowiska. Znacznie wyraźniej zaznaczona jest obecność kultury amfor kulistych (przewaga hodowli bydła na d uprawą zbóż). Pozostałości pobytu tej kultury to przede wszystkim groby i nieliczne znaleziska pojedynczych zabytków – głownie siekierek krzemiennych. Groby, tzw. “skrzynkowe” w Napromie, Dąbrównie, Rudnie budowano w ten sposób, że w wykopany uprzednio dół wstawiano pionowe płyty kamienne tworzące rodzaj skrzyni. Zmarłego lub kilku zmarłych składano do grobu w pozycji skurczonej, wyposażając ich w naczynia gliniane, narzędzia, ozdoby (często bursztynowe) i szczątki zwierzęce.

 

Ostatnią kulturą neolityczną, której ślady znaleziono na terenach Parku była kultura ceramiki sznurowej. Ludność tej kultury preferowała również raczej pasterski tryb życia i obejmowała swym zasięgiem Europę wschodnią, południową i środkową. Nazwa kultury pochodzi od powszechnie występującego na naczyniach ornamentu uzyskiwanego przez odciskanie sznura. Pierwszą fazę tej kultury charakteryzowała duża ruchliwość przestrzenna mieszkańców wynikająca z upowszechnienia hodowli konia, na co wskazuje rozproszenie pojedynczych grobów. W Dziadykach i Ględach znaleziono typowe dla tej kultury kamienne topory zwane łódkowatymi. Ludność kultury ceramiki sznurowej trudniła się głównie pasterstwem i rabunkiem.

 

Osadnictwo epoki brązu (ok. 1700 lat p.n.e. – 550 lat p.n.e.) jest również dość słabo czytelne. Pierwsze zabytki metalowe pochodzą z końca II i początku III okresu epoki brązu. Są to brązowe siekierki typu wschodniobałtyjskiego znaleziono luźno w Dylewie i Grabinku. Siekierki te są produktem miejscowej wytwórczości brązowniczej. Na tych terenach zwiększa się oddziaływanie kultury łużyckiej. W tym okresie ludność grupy mazursko-warmińskiej kultury łużyckiej zakładała osady dość rozległe w miejscach o naturalnych warunkach obronnych, nad brzegami rzek lub jezior. Materiały zabytkowe z osad w postaci żaren kamiennych, przęślików, kości zwierzęcych wskazują na gospodarkę rolniczo-hodowlaną.

 

Wczesna epoka żelaza (od ok. 550 lat p.n.e. do początku n.e.) jest na terenie Parku reprezentowana dość obficie. W tym okresie na teren zachodniej części Mazur napłynęła z północnego wschodu ludność kultury kurhanów zachodniobałtyjskich (ludność tej kultury, uważana powszechnie za bezpośrednich przodków Prusów). Cechami charakterystycznymi kultury kurhanów bałtyjskich są małe osady obronne (Brzydowo) oraz chowanie zmarłych w kurhanach. Obok osad obronnych zakładano nieliczne osady otwarte i obozowiska. Kurhany i cmentarzyska kurhanowe zarejestrowano m.in. w Brzydowie, Dziadyku, Pietrzwałdzie, Tułodziadzie. Nowymi typami grobów były niewielkie owalne lub łódkowate nasypy kamienne z obstawą zewnętrzną. Pod nasypem mieściły się szczątki stosu pogrzebowego, pojedyncze bruki z popielicą lub grobem jamowym. Początkowo kurhany zawierały po jednym grobie, później kryły groby zbiorowe, które otaczano wieńcami z dużych głazów. Kultura kurhanów zachodniobałtyjskich trwała do II wieku p.n.e., kiedy to wycofała się na wschód, a opuszczone tereny znalazły się w strefie wpływów kultury oksywskiej z Pomorza. Jednak najstarsze zarejestrowane stanowiska tej kultury pochodzą dopiero z II wieku n.e. Z okresu między II wiekiem p.n.e. a II wiekiem n.e. nie mamy żadnych źródeł archeologicznych. Sugeruje to załamanie się osadnictwa, spowodowane być może kryzysem gospodarczym.

 

Począwszy od II wieku n.e. w okresie wpływów rzymskich (od ok. roku 20 n.e. do 350 r. n.e.), na teren późniejszego powiatu  wkraczało osadnictwo kultury oksywskiej. Z II – IV wieku n.e. zarejestrowano osady w Cierzpiętach, Lubajnach i Wałdowie, kilkanaście cmentarzysk, między innymi we Frygnowie,  Tułodziadzie, Wałdowie i Zwierzewie.

 

Cechą charakterystyczną cmentarzysk jest powszechnie panujący obrządek ciałopalny. Dominują groby popielnicowe obsypywane szczątkami stosu pogrzebowego. Groby jamowe należą do rzadkości. W skład inwentarzy grobowych, oprócz ceramiki, wchodzą ozdoby, np. bransolety ze żmijowatymi główkami, ozdobne zapinki, przedmioty codziennego użytku jak żelazne noże, klamry do pasa, brzytwy, igły. Ponieważ zwyczajem ludności kultury oksywskiej nie było wyposażanie grobów w broń, niewiele można powiedzieć o uzbrojeniu. Na podstawie nielicznych, odkrytych na Pomorzu grobów z bronią, pochodzących z pierwszych wieków naszej ery, wnioskować można, że używano podczas walki mieczy jedno- i dwusiecznych, oszczepów lub dzirytów i tarcz drewnianych z metalowymi okuciami. Wojownicy konni używali również ostróg.

 

Poziom gospodarki był zapewne wysoki. Obok uprawianej pszenicy na stałe wprowadzono uprawę żyta i jęczmienia. Uprawiano żyzne gleby przybagienne oraz gleby lżejsze stosując sprzężaj. W tym czasie w Europie środkowej i północno-wschodniej nastąpił rozwój wyspecjalizowanych rzemiosł takich jak hutnictwo, kowalstwo, grzebieniarstwo, rogownictwo, bursztyniarstwo, które wydzieliły się z produkcji domowej. Ziemie pruskie dorównywały co najmniej poziomem swojej wytwórczości pozostałym terenom Polski. Rozwijała się dalekosiężna wymiana handlowa z prowincjami Imperium Rzymskiego, o czym świadczą znaleziska: w Gierłoży skarb składający się z monet rzymskich z lat 54—211 n.e., w Ostródzie na cmentarzysku - denar Commodusa, w Durągu monety Hadriana i Aaureusa w Domkowie  na grodzisku fragment naczynia  tzw. terra  sigillata wyrabianego w warsztatach garncarskich rzymskich prowincji Galii, Nadrenii. Ożywionych kontaktów handlowych dowodzą też przekazy pisane starożytnych na przykład Ptolemeusza wymieniające Aestiów- Ostiów i ludy Galindoi i Sudinoi - odpowiadające prawdopodobnie zespołom plemion Galindów i Jaćwieży. Zróznicowanie w wyposażeniu grobów - jedne wyposażone w dużą ilość zabytków, w importy, inne bardzo przeciętne lub wręcz ubogie sugeruje, że w pierwszych wiekach naszej ery nastąpiło umocnienie władzy rodowej i plemiennej, a co za tym idzie - zróżnicowanie majątkowe.

 

Osadnictwo kultury oksywskiej przetrwało do V wieku n.e. kiedy to wkroczyło osadnictwo o charakterze pruskim. Na obszarze Parku zarejestrowano 6 grodzisk: w Brzydowie, Durągu, Pietrzwałdzie (dwa grodziska), Zajączkach (dwa grodziska)  - po jednym; dwie osady - w Durągu, Lipowie, oraz dwa cmentarzyska w Dylewie, i Napromie. Pochodzą one z wieków X-XII, a materiał zabytkowy w postaci ceramiki nawiązuje zarówno formą jak i sposobem zdobienia do ceramiki słowiańskiej. W tych grodach obronnych “rezydowali” możni — tworzyły się nowe okręgi osadnicze oparte na wspólnocie terytorialnej dając początek późniejszym układom feudalnym. W X-XIV wieku na terenie ziem pruskich istniał zwarty etnicznie i kulturowo zespół. Poziom rolnictwa i hodowli był wysoki. Stosowano uprawę przemienno-odłogową z zastosowaniem sprzężaju oraz selektywną hodowlę. Niemałą rolę odgrywało zapewne rybołówstwo, czego dowodzą liczne znaleziska kości ryb, haczyków do wędek, ciężarków do sieci. Sądzić też należy, że na niektórych terenach ważne miejsce w gospodarce zajmowały łowy na zwierzęta futerkowe.

 

Wytwórczość rzemieślniczą charakteryzował wysoki poziom, szczególnie w zakresie metalurgii kolorowej i złotnictwa. Wyroby te, głównie ozdoby, były przedmiotem handlu, między innymi z Polską. Wyspecjalizowanie się w poszczególnych dziedzinach gospodarki prowadziło do powstania różnic majątkowych i rozwarstwienia społecznego. Nadwyżki produkcyjne były przedmiotem wymiany handlowej z terenami sąsiednimi.

 

W obrządku pogrzebowym panowało powszechnie ciałopalenie z tym, że nastąpiło zubożenie wyposażenia grobowego, co nie było równoznaczne ze zubożeniem majątkowym Prusów. Zmarłych palono w obrębie cmentarzyska w jednym i tym samym miejscu, gdzie powstawały grube warstwy popiołów zmieszanych ze szczątkami darów grobowych. Przeważają groby bezpopielnicowe - jamowe. W XIII wieku pod koniec okresu wczesnośredniowiecznego pojawiły się masowo pochówki szkieletowe wyposażone bogato w dary grobowe, nawet na terenach, gdzie wcześniejsze groby ciałopalne wyposażone były ubogo. Mimo przyjęcia narzuconego później chrześcijaństwa, zwyczaj wyposażania grobów w dary trwał jeszcze w XIV wieku.

 

Nasilające się konflikty, oraz ambicje polityczne Książąt Mazowieckich, spowodowały na początku XIII wieku sprowadzenie na te tereny Zakonu Rycerskiego Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego. W ten sposób w roku 1225 pojawia się na terenach pruskich zakon przynoszący ze sobą najnowocześniejszą wówczas w Europie myśl organizacyjną i techniczną oraz wysoką technikę wojenną. Zakon, wspomagany początkowo przez drużyny Książąt Polskich, dokonał podboju w XIII wieku plemion Pruskich.

 

Teren ten stanowił terytorium plemienne Sasinów. W zasadzie od początku zarysował się podział na dwie jednostki administracyjne, a później i polityczne. Część obejmująca dzisiejszą gminę Lubawa - określana jako Ziemia Lubawska - (pierwsza wzmianka pojawia się z 1216 roku w dokumencie wydanym przez papieża Innocentego III), została przekazana jako uposażenie biskupstwa chełmińskiego. Na mocy II pokoju toruńskiego w 1466 roku Ziemia Lubawska przechodzi pod panowanie królów polskich - pozostając nadal własnością biskupstwa chełmińskiego. Natomiast część "ostródzka” znajdowała się we władaniu Państwa Zakonnego i wchodziła najpierw w obręb dzierzgońskiego, a następnie do komturstwa.  Po sekularyzacji zakonu, utworzono starostwa. W wyniku przemian gospodarczych zwłaszcza w XVIII i w l-szej  połowie XIX wieku na terenie Ziemi Lubawskiej umocniła się własność chłopska. Natomiast w części rozwinęła się duża i wielka własność ziemska. Przemiany te są widoczne do chwili obecnej w krajobrazie kulturowym tych ziem.

 

W wyniku I-go rozbioru  Polski Ziemia Lubawska weszła w skład Państwa Pruskiego. W 1773 roku dobra biskupie i kościelne zostały upaństwowione. Mimo prowadzonej akcji osiedlania ludności niemieckiej obszar ten zachował swój polski charakter. Po pierwszej wojnie światowej znalazła się z powrotem w granicach Państwa Polskiego. W okresie międzywojennym w rękach chłopskich znajdowało się 39% użytków rolnych, ziemian 32% i 18% kościoła. Po wojnie w 1945 roku w wyniku reformy rolnej 80% ziemi znalazło się w posiadaniu rolników indywidualnych. Natomiast majątki ziemskie po stronie “ostródzkiej” zostały przejęte przez Państwowy Fundusz Ziemi i następnie przekształcone w Państwowe Gospodarstwa Rolne. Obecnie administruje nimi (wydzierżawia lub sprzedaje) Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa.

 

Park Krajobrazowy wraz z otuliną położony jest na pograniczu dwóch regionów historyczno-kulturowych: Ziemi Lubawskiej i Mazur (części zwanej Pogórzem, niemiecki Oberland). Krainy te różnią się sposobem zagospodarowania przestrzeni, wynikającym z odmiennych systemów własności na przestrzeni wieków, przynależności państwowej i religijnej. Granica między tymi regionami ukształtowana została już w średniowieczu, stanowiła granicę pomiędzy biskupstwem chełmińskimi, a Państwem Krzyżackim, później była granicą państwową polsko-pruską, później granicą prowincji (Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie), ponownie granicą państwową  polsko-niemiecką, a obecnie granicą gmin.

 

Ziemia Lubawska - dawna własność biskupów chełmińskich (XIII - XVIII wiek) o ukształtowanej sieci osadniczej już w średniowieczu o charakterystycznym dla tego okresu typie wsi owalnicy. Na naszym terenie położone są wsie chłopskie oraz nieliczne folwarki biskupie  i niewielkie majątki ziemskie, powstałe dzięki nadaniom biskupimCharakterystyczny układ wsi to dawna owalnica przekształcona w wielodrożnicę lub ulicówkę o zwartej zabudowie z niewielkimi działkami zabudowanymi w czworobok. Domy mieszkalne wzniesione w 2-giej połowie XIX wieku i w XX wieku - murowane, przeważnie tynkowane, jednokondygnacyjne często z użytkowym poddaszem - typowa wystawka, wzniesione na planie prostokąta, przykryte dwuspadowym dachem, kryte cementową dachówką lub płytkami eternitowymi. Nielicznie występują relikty wcześniejszej zabudowy - drewniane chałupy kryte strzechą. Zabudowa gospodarcza głównie drewniana lub murowana z cegły lub kamienia ciosanego, pierwotnie kryta strzechą, później cementową dachówką lub płytkami eternitowymi. Obok typowych budynków jak szkoła, remiza, kuźnia, występują charakterystyczne dla terenów zamieszkałych przez ludność wyznania katolickiego - kapliczki przydrożne i krzyże. Nieliczne cmentarze zlokalizowane są na terenie wsi parafialnych. Rozłóg pól o zróżnicowanej powierzchni - wyraźnie wydzielony miedzami i drogami dojazdowymi.

 

Mazury - obszar w średniowieczu we władaniu Zakonu Krzyżackiego, po sekularyzacji Prusy Książęce, a później Królestwo Prus. Sieć osadnicza ukształtowana w średniowieczu głównie w postaci sieci majątków rycerskich (później dużej własności szlacheckiej) z nielicznymi wsiami chłopskimi. Typowy układ majątku to pałac (dwór) bezpośrednio związany z dużym podwórzem folwarcznym, park po przeciwnej stronie pałacu, na uboczu czworaki. Typowy układ wsi to owalnica przekształcona w ulicówkę lub wielodrożnicę, ale o nieco większych działkach siedliskowych i kubaturze budynków. Tradycyjna zabudowa to domy mieszkalne murowane z czerwonej cegły (niekiedy tynkowane lub z ozdobnymi detalami architektonicznymi), budynki gospodarcze ceglano-kamienne lub murowane, wszystkie kryte dachówką. Liczne ewangelickie cmentarze, często rodzinne o małej powierzchni położone są w różnych miejscach - we wsiach, wśród pól lub na terenie majątku.



W wieku XIX w wyniku reform agrarnych na terenie obu regionów wytworzyły się nowe wiejskie układy przestrzenne:

 

- w wyniku parcelacji niektórych majątków ziemskich utworzono wsie ulicówki o rozproszonej zabudowie z charakterystycznym rozłogiem pól rozdzielonych szpalerami śródpolnymi, np. Wysoka Wieś, Janowo;

- w wyniku komasacji i separacji gruntów powstała liczna zabudowa kolonijna, rozproszona wśród pól o dużych działkach siedliskowych położonych zazwyczaj centralnie w obrębie skomasowanych pól.

 

W obu przypadkach tradycyjna zabudowa z czerwonej cegły, murowano-drewniana zabudowa gospodarcza, wszystko kryte dachówką. Elementem charakterystycznym dla obu regionów jest budownictwo szkolne - typowe dla terenu całych Prus, powstałe w 2-giej połowie XIX wieku i na początku wieku XX.



SIEĆ OSADNICZA

 

Na terenie Parku Krajobrazowego i otuliny procesy rozwojowe następowały powoli, nie wkroczył tu przemysł, w związku z czym przetrwała historyczna struktura sieci osadniczej i powiązany z nią układ dróg. Zdecydowana większość jednostek to lokacje średniowieczne, jedynie kilka pochodzi z XIX wieku. W XIX wieku nastąpił też gwałtowny wzrost liczby folwarków.


Wyodrębniono ponad 60 jednostek osadniczych typowych dla krajobrazu wiejskiego :


  • majątki ziemskie: w układzie dwór/pałac - park - folwark - czworaki: Bałcyny, Bednarki, Durąg, Dylewo, Elgnowo, Fiugajki (dawniej też Jagodziny i Lubstynek), Kraplewo,   Klonowo, Lipowo, Lubstyn, Naprom, Napromek Smykowo, Smykówko, Szczepankowo, Tułodziad, Wierzbica, Wiśniewo, Zajączki - obecnie wsie;


  • folwarki: dwór - folwark – czworaki: Czarciewo, Grabówko, Miejska Wola, Nowy Folwark, Pląchawy i ślady folwarków w Klonówku i Wólce Duraskiej oraz nieistniejące Kaczeniec i Owczarnia;


  • duże wsie: Brzydowo, Durąg, Glaznoty z koloniami, Grabowo, Lipowo, Marwałd z koloniami, Omule z koloniami, Pietrzwałd, Rumienica z koloniami, Wałdyki, Wysoka Wieś z koloniami i Złotowo;


  • małe wsie i osady: Czerlin z koloniami, Dziadyk, Giętlewo, Gutowo, Jagodziny z koloniami, Jankowiec-Rudno, Janowo, Jędrychowo, Lubstyn, Lubstynek, Naprom, Owczarnia, Pobórze, Radomka, Ryn, Stegna, Szczepankowo (gm. Grunwald), Szczepankowo (gm. Lubawa), Tułodziad, Wiśniewo, Wólka Klonowska, Wygoda, Zakurzewo (ruina), Żuławki.


  • kościoły: 


Ziemia Lubawska


Grabowo - rzymskokatolicki kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii. Murowany, tynkowany, empirowy, zbudowany w 1806 - 1814 roku, restaurowany w 1888 i 1938 roku. Kompleks kościelny tworzą: murowane ogrodzenie cmentarza przykościelnego z 4 kaplicami, drewniana wolnostojąca dzwonnica, plebania, organistówka oraz kapliczka przydrożna.

 

Złotowo - rzymskokatolicki kościół parafialny pod wezwaniem Św. Barbary. Barokowy, drewniany z 1725 roku z późniejszą kruchtą zachodnią z 1932 roku.


 

Mazury


Durąg - dawniej ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki kościół parafialny, p.w. Świętych Piotra i Pawła. Barokowy, mur pruski, otynkowany (tynk imitacja kamieni), wzniesiony w 1713 roku, restaurowany w l817 i l874 roku

Dylewo  - kościół filialny p.w. Matki Boskiej Pocieszenia. Gotycki, przebudowany w 1842 roku, murowany z kamienia i cegły, otynkowany.

Glaznoty - kościół metodystyczno-ewangelicki. Gotycki, murowany kamienno-ceglany, istniał już XIV wieku, obecnie w stanie ruiny.

Glaznoty - rzymskokatolicki kościół filialny p.w. Narodzenia NMP. Neogotycki, murowany z czerwonej cegły w 1903 roku, kaplica, powiększony w latach 1919-1920.

Kraplewo   - kościół metodystyczno-ewangelicki wzniesiony w l848 roku. Mur pruski, dzwonnica

Lichtajny   - kaplica filialna p.w. św. Jana Chrzciciela. Pierwotnie kaplica cmentarna właściciela majątku, wybudowana w latach 1918-1919.

Marwałd    - kościół rzymskokatolicki, parafialny, p.w. Wniebowzięcia NMP. Barokowy, murowany. Istniał już na początku XV wieku, wielokrotnie niszczony. W 1876  i w 1905  roku rozbudowany.

Pietrzwałd  - dawny kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, parafialny, p.w. św. Piotra w Okowach. Wzniesiony na początku XVIII wieku, orientowany, drewniany, konstrukcji zrębowej, na podmurówce.

Szczepankowo - kościół parafialny p.w. Antoniego Padewskiego. Bezstylowy, murowany na początku XX wieku.


 

  • cmentarze: Brzydowo,Glaznoty, Durąg, Dylewo,  Dziadyk, Elgnowo, Giętlewo, Grabowo, Gutowo, Jagodziny,  Lipowo, Marwałd, Kraplewo, Naprom, Pietrzwałd, Pobórze, Rudno, Smykowo, Szczepankowo, Tułodziad, Wysoka Wieś, Zajączki, Złotowo.



SIEĆ DROGOWA


Na terenie Parku Krajobrazowego i otuliny prawie w pełni zachował się XIX wieczny układ sieci dróg (analiza porównawcza z mapami z połowy XIX wieku). Niewielkie zmiany polegają jedynie na zmianie klasy drogi lub przystosowaniu drogi do współczesnych zasad bezpieczeństwa jazdy. Prawdopodobnie znaczna część dróg posiada metrykę średniowieczną. Zdecydowana większość dróg ma znaczenie lokalne. Nieco wyższą klasę mają drogi Grabin - Kraplewo, Lipowo - Zajączki - Wygoda - Marwałd - Dąbrówno oraz Lubawa - Złotowo - Wygoda - Marwałd - Tułodziad. Obecnie w większości wyasfaltowane. Zachowały się fragmenty z oryginalnym XIX-wiecznym - pocz. XX wieku brukiem (np. w całości Jankowiec - Rudno - Naprom, Bednarki - Pietrzwałd) lub fragmenty bocznych dróg we wsiach. Charakterystycznym dla przemian dziejowych elementem są ślady dawnych linii kolejowych (zlikwidowanych po 1945 roku) w formie nasypów, wykopów z zachowanymi wiaduktami.


Cechą bardzo charakterystyczną, przede wszystkim w części mazurskiej opracowywanego obszaru są aleje przydrożne (przeważnie lipowe, klonowe, jesionowe, rzadziej dębowe) pochodzące głównie z końca XIX i pocz. XX wieku.



ZABYTKI KULTURY MATERIALNEJ


Na terenie Parku i jego otuliny, do zabytków objętych ochroną konserwatorską należą:


- zespoły pałacowo-dworskie w Klonowie, Zajączkach i Lipowie;

- 16 zabytkowych parków podworskich;

- 20 cmentarzy o wartościach zabytkowych;

- 6 zlokalizowanych stanowisk archeologicznych (głównie grodziska i krhany) 

   * Durąg - grodzisko średniowieczne (zwane Zamczysko lub Zamek);

   * Dziadyk - kurhany z epoki brązu;

   * Rudno – cmentarzysko;

   * Gutowo - grodzisko wczesnośredniowieczne;

   * Pietrzwałd - kurhan i grodzisko;

   * Zajączki - grodzisko średniowieczne z podgrodziem;




Prócz tego znajduje się kilka stwierdzonych stanowisk nie przebadanych przez archeologów:


   * Brzydowo – osada, grodzisko, cmentarzysko z różnych okresów;

   * Dylewo – znalezisko ze starszej epoki brązu;

   * Glaznoty – ślady osadnictwa z neolitu;

   * Naprom – dwa cmentarzyska z neolitu i wczesnego średniowiecza;

   * Smykowo – ślady osadnictwa – (pradzieje);

   * Tułodziad – kurhany.


Mazurski Park Krajobrazowy
Mazurski
Park Krajobrazowy
Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego
Park Krajobrazowy
Pojezierza Iławskiego
Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich
Park Krajobrazowy
Wzgórz Dylewskich
Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy
Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
Park Krajobrazowy
Wysoczyzny Elbląskiej
Welski Park Krajobrazowy
Welski
Park Krajobrazowy
Brodnicki Park Krajobrazowy
Brodnicki
Park Krajobrazowy
Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy
Górznieńsko-Lidzbarski
Park Krajobrazowy
| do góry wersja dla słabowidzących wersja graficzna wydrukuj stronę