Bielik - fot. Maciej Rodziewicz Bielik - fot. Maciej Rodziewicz

Witamy Państwa na stronie Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego wchodzącego w skład Zespołu Parków Krajobrazowych Pojezierza Iławskiego i Wzgórz Dylewskich z siedzibą w Jerzwałdzie.
  

Wartości kulturowe

 

HISTORIA :

Najstarsze ślady osadnictwa na terenie parku datowane są na epokę schyłkowego mezolitu i paleolitu (ok. 5.500 lat p.n.e.). Wokół Jezioraka występują w dość dużym rozproszeniu ślady pobytu grup ludzkich trudniących się zbieractwem i łowiectwem. Ludzie ci, żyjący w niewielkich grupach o charakterze rodzinnym, prowadzili dość ruchliwy tryb życia. Zakładali krótkotrwałe obozowiska związane z eksploatacją środowiska leśnego i wodnego. Ten typ osadnictwa przeważał aż do początku drugiego tysiąclecia przed naszą erą. Z naszego terenu brak dotychczas śladów kultur typowo rolniczych z okresu neolitu (ok. 3.700 do 1.700 lat p.n.e.). Zarejestrowane w zachodniej części badanego terenu ślady neolityczne są związane z kulturą ceramiki sznurowej, a więc ludnością preferującą również raczej pasterski model gospodarczy. Również osadnictwo epoki brązu (ok. 1700 lat p.n.e. – 550 lat p.n.e.) jest także dość słabo czytelne. Jedyny wyraźniejszy ślad stanowi tu stanowisko archeologiczne w Kamionce koło Iławy, które jest prawdopodobnie związane z kulturą łużycką. Wczesna epoka żelaza (od ok. 550 lat p.n.e. do początku n.e.) jest w rejonie Jezioraka reprezentowana dość obficie. Większość skupisk stanowisk wczesnożelaznych jest odnajdywana w południowo-zachodniej części Parku i nie była poddana dokładniejszym badaniom archeologicznym. Wstępne rozpoznanie wiąże je z kulturą kurhanów zachodniobałtyjskich. Ludność tej kultury, uważana powszechnie za bezpośrednich przodków Prusów, prowadziła gospodarkę rolniczo-hodowlaną, zamieszkiwała w dosyć długotrwałych osadach otwartych, ale budowała również osady obronne, tak o charakterze grodów jak i nawodne. Zmarłych grzebała spalonych w urnach umieszczanych często w skrzyniach kamiennych, na cmentarzyskach płaskich i pod kurhanami. Odkryte w rejonie Łaniocha i Wieprza kurhany prawdopodobnie związane są z ludnością tej kultury.

              Kontynuacją rozwojową tej tradycji kulturowej jest osadnictwo okresu wpływów rzymskich (od ok. roku 20 n.e. do 350 r. n.e.). Ślady osadnictwa z tego okresu występują w tych samych rejonach co wczesnożelazne i związane są z kulturą zachodniobałtyjską.

              Mimo dość słabego stanu badań nad wczesnym średniowieczem (od ok. 350 r. n.e. do ok. 1200 r. n. e.) tych terenów, odkryta dotychczas liczba stanowisk z tego okresu jest dość znaczna. Ślady te związane są najpewniej z osadnictwem pruskim (Gostyczyn, Kamionka, Przezmark, Szymbark i Wieprz). Grody, czy też osady obronne na terenach pruskich były związane niewątpliwie z organizacją społeczną Prusów. Stanowiły one ośrodki włości, składające się z kilku osad o charakterze wiejskim, położonych wokół nich.

U progu średniowiecza tereny południowo-wschodnich pobrzeży Bałtyku były zasiedlone przez ludy określane wspólnym mianem bałtyjskich. Dzieliły się one na wiele grup o charakterze plemiennym i nie tworzyły organizmów państwowych. Obszar ten był podzielony na szereg mniejszych terytoriów utożsamianych z zasięgiem poszczególnych plemion. Były to od zachodu: Pomezania, Pogezania, Warmia, Natangia, Barcja, Sambia, Nadrowia, Galindia, Skalowia i Sudowia.  Nasilające się konflikty, oraz ambicje polityczne Książąt Mazowieckich, spowodowały na początku XIII wieku sprowadzenie na te tereny Zakonu Rycerskiego Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego.

             Pierwszym terytorium podporządkowanym przez Krzyżaków była Pomezania. Cały obszar naszego Parku Krajobrazowego znajduje się w obrębie historycznej Pomezanii. Równocześnie z podporządkowaniem  politycznym  terenów  Pomezanii  Krzyżacy rozpoczęli budowę własnej sieci administracyjnej, militarnej i osadniczej, oraz budowę sieci parafialnej. Powstaje zamek w Starym Dzierzgoniu, następnie Krzyżacy wznoszą zamki w Przezmarku i Dzierzgoniu, a kapituła pomezańska wznosi zamek w Szymbarku.

               Miasta Iława i Zalewo założone na przełomie XIII i XIV wieku pełniły funkcje ważnych ośrodków miejskich, administracyjnych i militarnych.

Dalszy rozwój sieci osadniczej na tych terenach następuje w wieku XIV. Wówczas ukształtowane zostają zasadnicze jej elementy, które przetrwały do dziś.  Założono większość wsi, w tym niemal wszystkie wsie kościelne.

              Wiek XIV był dla tych terenów okresem spokoju i rozwoju. Okres prosperity został przerwany przez wojnę rozpoczętą w 1409 roku. Klęska Zakonu w bitwie grunwaldzkiej i jej następstwa dotknęły te tereny. Dalsze klęski i spustoszenia spowodowała późniejsza „wojna głodowa”. Po wojnie cały obszar Pomezanii pozostał nadal we władaniu Zakonu.

              Po Pokoju Toruńskim zadłużony Zakon został zmuszony do oddawania ziemi i majątków w zastaw za zobowiązania niewypłacone wobec zaciężnego rycerstwa. Dały one początek wielkiej własności ziemskiej. Osiadły tu wówczas rody: Dohnów, Schoneichów, Sacków, Eulenburgów,  Schliebenów, Finckensteinów.

Budowa nowoczesnego państwa pruskiego spowodowała daleko idące zmiany w strukturze własności. Ulegają wówczas redukcji wsie chłopskie, powstają folwarki i ośrodki dóbr, w których budowane są dwory, pałace i zakładane są parki. Ten rozwój jest przerywany przez wydarzenia wojen szwedzkich, po których konieczne jest podejmowanie tym razem przez Króla Prus i wielkich właścicieli ziemskich kolejnych akcji kolonizacyjnych. Sprowadzana jest w tym czasie ludność niemiecka, polska i holenderska. Uzupełnia ona istniejące, lecz spustoszone klęskami wsie, jak również zakładała są nowe. W XVII i XVIII wieku następuje fala lokacji wsi na terenach leśnych. 

Również miasta na tym terenie przechodzą różne koleje losu. Rozwój Zalewa był dość powolny ale stały, bowiem było to miasto pod wieloma względami ważnym punktem na mapie Prus, natomiast Iława (Iława jest tuż za granicami Parku) stała się w XVIII wieku miastem prywatnym i dopiero w połowie XIX wieku odzyskała pełnię władz administracyjnych. W XVIII wieku mieszczanie byli w stałym konflikcie z właścicielami miasta Finckensteinami, a rozwój Iławy był hamowany przez “wojnę gospodarczą” narzuconą mieszczanom przez właścicieli miasta. Dopiero wyzwolenie z tej zależności w połowie XIX wieku dało impuls do bardziej dynamicznego rozwoju Iławy.

Teren Parku nie został w znaczniejszym stopniu dotknięty przez działania I-ej wojny światowej. Budownictwo wiejskie zmienia się z drewnianego i szachulcowego na murowane. W okresie międzywojennym pojawiły się nowe rozwiązania urbanistyczne. Powstały osiedla mieszkaniowe oparte o te nowoczesne plany urbanistyczne. Jednak nawiązują one wyraźnie do regionalnych projektów architektonicznych budynków. Ponadto w związku z postępującym procesem upadku wielkiej własności i parcelacjami, pojawiła się zabudowa kolonijna.

Druga wojna światowa również nie spowodowała większych zniszczeń na terenie Parku. Jedynie w rejonie Iławy miały miejsce większe walki, które spowodowały znaczne zniszczenie miasta. Pozostałe zniszczenia okolicznych majątków i miast zostały spowodowane już po ustaniu działań wojennych, a nawet w okresie kilku do kilkunastu lat po wojnie. Miasto Zalewo zostało praktycznie rozebrane podobnie jak Iława.


OBIEKTY ARCHITEKTURY I BUDOWNICTWA:

 

 

Sieć osadnicza

 

Niemal wszystkie miejscowości z terenu gminy Zalewo, oraz części z gminy Stary Dzierzgoń i Iława są wsiami o rodowodzie pruskimi. Jedynie wsie kościelne Dobrzyki i Boreczno były lokowane od nowa. Odwrotnie odbywało się to w gminie Susz. Tu większość wsi powstawała na tzw. “surowym korzeniu”.   Część wsi lokowanych przez Krzyżaków na naszym terenie miała charakter nadań rycerskich.

Uzupełnieniem obrazu sieci osadniczej są ośrodki miejskie założone przez Krzyżaków na przełomie XIII i XIV wieku i pełniące wielorakie funkcje. Krzyżacy zakładali miasta i zamki w sposób gwarantujący kontrolę całego terytorium. Pełniły one funkcje administracyjne, gospodarcze, handlowe i religijne. Nieco inną funkcję pełniły miejscowości założone jako ośrodki dóbr, pełniące funkcje rezydencjonalne i administracyjne. Miejscowości te nie rozwinęły się nigdy w organizmy o charakterze miejskim (zamek w Szymbarku, jako ośrodek dóbr kapituły przetrwał aż do czasów nowożytnych pełniąc wciąż tę samą funkcję oraz Kamieniec stanowiący ośrodek dóbr wielkiej własności ziemskiej).

 

Sieć drożna

 

Największe znaczenie w na tym terenie, miały drogi komunikacyjne w kierunku północ - południe, to jest z Zalewa do Iławy przez Boreczno, oraz z Iławy wzdłuż zachodniego brzegu Jezioraka, w kierunku Zalewa i Przezmark. Łączyły one południe kraju ze stolicą - Malborkiem i portami.

Drogi wodne w przeszłości były istotnym elementem sieci komunikacyjnej i rozwinęły się stosunkowo dobrze. Jeziorak oraz rynny innych jezior połączone przesmykami (które były spławne) w średniowieczu stwarzały dogodne warunki. Już w XIV wieku przekopano kanał między jeziorami Ewingi i Jeziorakiem, co dało połączenie wodne między Iławą i Zalewem. Prawdopodobnie w średniowieczu funkcjonowało połączenie między Jeziorakiem i jeziorem Gil w rejonie Sąpów (obecnie zamulone). W XIX wieku dla usprawnienia istniejącego systemu hydrograficznego zbudowano kanał Elbląsko - Ostródzki wraz z odgałęzieniem zapewniającym połączenia wodne do Iławy. Oczyszczono i pogłębiono wówczas średniowieczny kanał do Zalewa. Obecnie sieć dawnych kanałów nie jest wykorzystywana gospodarczo.

 

Wielkoprzestrzenne założenia krajobrazowe

 

Stanowiły niegdyś ośrodki władzy i administracji dla terenów wiejskich położonych wokół nich. Składają się na nie zwykle budowle rezydencjonalne wraz z otoczeniem (park) i zapleczem gospodarczym (folwark), często w obrębie założenia znajdują się wsie o charakterze służebnym. W ich obrębie  znajdują się zwykle takie elementy jak cmentarz, kościół lub kaplica. Należy do niej zaliczyć również układ drożny łączący ośrodek dóbr z podległymi wsiami i folwarkami. Na opisywanym obszarze znajdują się dwa tego typu zespoły, Szymbark i Kamieniec.

 

Folwarki

 

Zespoły spełniały  kiedyś funkcję gospodarczą dla realizacji rolnictwa wielkotowarowego i hodowli, będące często również siedzibą ziemiańską. W skład takiego zespołu wchodzą zabudowania gospodarcze folwarku, czworaki dla służby oraz - w przypadku łączenia z funkcją rezydencjonalną -  architektura rezydencjonalna (dwór, pałac), zieleń stanowiąca otoczenie rezydencji (park). W związku z protestanckim charakterem tych terenów zwykle znajduje się tu również co najmniej jeden cmentarz. Zespoły te są zwykle o wiele mniejsze niż kategoria omówiona wcześniej, czasem pozbawione niektórych z wymienionych elementów. W Parku znajduje się 20 zespołów tego typu (Bednarzówka, Brusiny, Dolina, Gardzień, Gostyczyn-Fabianki, Gubławki, Januszewo, Karpowo, Olbrachtowo, Piotrkowo, Pomielin, Półwieś, Przezmark, Rąbity, Rucewo, Rudnia, Rudniki, Tynwałd, Urowo, Zieleń).

 

Wsie chłopskie

 

W obrębie terenu objętego opracowaniem występuje 6 typów układów przestrzennych wsi:

O w a l n i c e  - najstarsze dobrze ukształtowane układy wiejskie o metryce średniowiecznej. Powstałe na terenach o gospodarce rolnej. Wsie te posiadały wewnętrzny plac z zabudową zwartą otaczającą go z dwóch stron jedynie po zewnętrznej stronie dróg. Czasem wewnątrz placu znajdował się staw lub ciek wodny. Wsie te często były wsiami kościelnymi z wyodrębnionym terenem dla obiektu sakralnego przy wylocie lub wewnątrz układu. W obrębie Parku zlokalizowano 9 tego typu układów o różnym stopniu zachowania (Boreczno, Bucznik, Dobrzyki, Gajdy, Karpowo, Matyty, Mortąg, Stary Dzierzgoń, Starzykowo).

 

U l i c ó w k i - wsie powstałe często już w średniowieczu. Powstały w oparciu o istniejącą oś komunikacyjną i rozwijały się wzdłuż niej z zabudową w układzie zwartym.  Często stanowią  rozwinięcie układu owalnicowego wzdłuż dróg wychodzących z pierwotnego założenia. Należy tu 16 miejscowości: (Boreczno, Bornice, Brusiny, Dobrzyki, Koziny, Makowo, Mortąg, Olbrachtówko, Piotrkowo, Półwieś, Sąpy, Siemiany, Śliwa, Tynwałd, Urowo, Wola Kamieńska).

 

Wielodrożnice - wsie powstałe w miejscach skrzyżowań ważniejszych szlaków lub lokalizacji obiektów o znaczeniu wykraczającym ponad pojedynczą  miejscowość (siedziba parafii lub ośrodek administracyjny). Wsie te posiadają z reguły rozwinięty układ centralny z wychodzącymi z niego w różnych kierunkach drogami. Układy wielodrożnicowe występują jedynie w 2 przypadkach (Jerzwałd, Przezmark).

 

Szeregówki nadbrzeżne - zabudowa występuje tu po jednej stronie drogi biegnącej wzdłuż zbiornika wodnego (jeziora, rzeki). W obrębie Parku układ ten występuje w 4 przypadkach (Bądze, Jerzwałd, Szałkowo, Wieprz).

 

Placówki (przysiółek placowy) - typ układu osadniczego polegający na zabudowie zgrupowanej wokół niewielkiego placu z narożnika którego wychodzą drogi. Zabudowa zwarta wokół placu, dzięki której po zamknięciu wylotu dróg tworzy się przestrzeń łatwa do obrony. Występowały u nas 2 układy tego typu: Polajny i Witaszewo. Miejscowość Polajny już nie istnieje.

 

Wsie kolonijne  - typ układu powstały w okresach nowożytnych związany z uwłaszczeniem chłopów w XIX wieku i parcelacją majątków w XX wieku. Występują tu pojedyncze gospodarstwa rozrzucone na dość znacznym obszarze. Znajdują się  3 miejscowości posiadające tego typu układ (Bartne Łąki, Huta Wielka i Piec-Jeziorno).

 

Zespoły o znaczeniu ponadregionalnym:

 

Szymbark - wielkoprzestrzenne założenie krajobrazowe i rezydencjonalne (zamek, założenie parkowe, folwark)

Kamieniec - wielkoprzestrzenne założenie krajobrazowe i rezydencjonalne (zespół pałacowy, założenie parkowe, folwark)

Przezmark - zamek i zespół założenia ruralistycznego

 

Zespoły o znaczeniu regionalnym:

 

Boreczno - założenie ruralistyczne

Dobrzyki - założenie ruralistyczne

Januszewo - zespół założenia rezydencjonalno-ruralistycznego

Jerzwałd - założenie ruralistyczne

Mortąg - założenie ruralistyczne

Stary Dzierzgoń - założenie ruralistyczne

Zalewo - założenie miasta średniowiecznego

 

Zabudowa wsi mieszkalna i gospodarcza, zabudowania folwarczne, budynki użyteczności publicznej (szkoły, leśniczówki) posiada wyrazisty regionalny charakter. Przejawia się on w charakterystycznych formach zabudowy wiejskiej z domem zbudowanym z czerwonej cegły, licowanym, 1-1,5 kondygnacji, z dachem dwuspadowym krytym dachówką ceramiczną. W niektórych rejonach (okolice Kamieńca) występują dachy naczółkowe. Domy posiadają niekiedy wystawki, lub dobudowane drewniane ganki. Nieliczne przykłady budownictwa drewnianego zachowały się ponadto w miejscowości Mortąg. Między tradycyjną zabudową wiejską występują niekiedy budynki o charakterze willowym posiadające cechy architektoniczne związane ze  stylami architektonicznymi. Są to wille bogatych gospodarzy. Bogata dekoracją elewacji oraz detal wyróżnia je z zabudowy wsi. (Bucznik, Jerzwałd, Koziny, Olbrachtówko,Witoszewo). 

Innym typem budownictwa mieszkalnego związanym z folwarkami są czworaki. Są to przeważnie wielorodzinne niskie domy usytuowane w bezpośredniej bliskości zabudowań gospodarczych folwarku. Formą architektoniczną nawiązują z reguły do pozostałych elementów zespołu. Zabudowa gospodarcza murowana, ceglana, licowana, w przypadku obór często kamienna, stodoły i spichlerze bardzo często budowane w konstrukcji szachulcowej. Wszystkie budowle gospodarcze pod dachami dwuspadowymi (lub naczółkowymi) krytymi dachówką ceramiczną.  Z budynków użyteczności publicznej wyodrębniają się szkoły jako obiekty budowane według typowych projektów, w zależności od lokalnych potrzeb już co najmniej od 3 ćwierci XIX wieku na terenie całych Prus. Budynki te posiadały potrzebną ilość pomieszczeń dydaktycznych, oraz mieszkanie dla nauczyciela, a w okresie późniejszym również izbę pamięci. Zewnętrzna forma architektoniczna była pomyślana w sposób, gwarantujący łatwą realizację, dobre rozwiązania funkcjonalne i charakterystyczną formę (Bomice, Karpowo, Wieprz, Boreczno).


Obiekty sakralne

 

Większość obiektów sakralnych na tym terenie powstała już w okresie średniowiecza. Były to niewielkie kościoły parafialne o kształcie architektonicznym salowym, jednoprzestrzenne, przykryte stropem i dachem dwuspadowym, przeważnie z dobudowaną masywną wieżą spełniającą również funkcje militarne. Niektóre z nich zostały przebudowane w XVII i XVIII wieku uzyskując zewnętrzny wystrój architektoniczny barokowy lub nawet klasycyzujący. W mało zmienionej formie w stosunku do pierwotnej gotyckiej pozostały kościoły w Dobrzykach i Borecznie oraz regotyzowane fary w Zalewie i Iławie. Kościoły w Kamieńcu i Olbrachtowie oraz w Przezmarku, ze względu na ich charakter patronacki i reprezentacyjny podlegały w większym stopniu przebudowom i modernizacjom. Ich obecny kształt jest więc wynikiem zabiegów dokonanych na przestrzeni XVIII i XIX wieku.

Sieć kościołów na naszym terenie uzupełniają - wybudowane w latach osiemdziesiątych XX wieku kościółki w - Siemianach i Januszewie.

 

Zespoły pałacowo-parkowe

 

Dwory i pałace w istniejących formach architektonicznych pochodzą z XVIII i XIX wieku.  Dwory mają charakter brył zwartych (Karpowo, Gubławki, Rucewo, Rudnia), natomiast pałace są obiektami o architekturze bardziej rozwiniętej, posiadającymi oficyny (Kamieniec), alkierze (Januszewo). Dwory są przeważnie budowlami jedno lub dwukondygnacyjnymi z dachami dwuspadowymi, prostymi lub mansardowymi. Pałace charakteryzują się większą wysokością oraz większym urozmaiceniem kształtów dachów. W otoczeniu tej architektury występuje z reguły zorganizowana zieleń o charakterze parkowym. W zależności od wielkości założenia są to niewielkie parki lub wielkoprzestrzenne założenia krajobrazowe (Kamieniec).

 



Mazurski Park Krajobrazowy
Mazurski
Park Krajobrazowy
Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego
Park Krajobrazowy
Pojezierza Iławskiego
Park Krajobrazowy Wzgórz dylewskich
Park Krajobrazowy
Wzgórz dylewskich
Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy
Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
Park Krajobrazowy
Wysoczyzny Elbląskiej
Welski Park Krajobrazowy
Welski
Park Krajobrazowy
Brodnicki Park Krajobrazowy
Brodnicki
Park Krajobrazowy
Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy
Górznieńsko-Lidzbarski
Park Krajobrazowy
| do góry wersja dla słabowidzących wersja graficzna wydrukuj stronę