Karpiarnia fot. Maciej Rodziewicz Karpiarnia fot. Maciej Rodziewicz
Sarna - fot. Maciej Rodziewicz Sarna - fot. Maciej Rodziewicz

Witamy Państwa na stronie Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego wchodzącego w skład Zespołu Parków Krajobrazowych Pojezierza Iławskiego i Wzgórz Dylewskich z siedzibą w Jerzwałdzie.
  

powrót

Przystanek 1. Siemiany

Odcinek: Siemiany - Jezioro Urowiec (1,9 km)

tekst: Alina Rodziewicz, Wiesław Skrobot.

Chociaż Siemiany to stara wieś rybacka - świadczą o tym zabudowania tuż nad brzegiem jeziora i liczne pale w toni wodnej - jej rodowód nie był rybacki. U zarania osady uwagę jej mieszkańców zaprzątały inne zajęcia. Historyczna nazwa Siemian - Schwalgendorf - pochodzi z czasów, gdy na zalesionym terenie dzisiejszej wsi jedyną formą osadnictwa były osady smolarzy. Słowo „Schwalge" oznacza „dym", „smugę". Zanim podjęto dzieło założenia wsi, cały obszar leśny, w którym dominowały głównie buki, w oficjalnych spisach administracji pruskiej nazywano połacią Schwalge - od dymu, który unosił się znad leśnych siedlisk. Kilkanaście lat temu ślady takiej smolarni, przy drodze z Siemian do Szwalewa  (Starego Szwala) odkryli robotnicy leśni w trakcie sadzenia lasu.

            Obecnie największym atutem Siemian, przyciągającym tu wczasowiczów, jest bez wątpienia szerokie rozlewisko Jezioraka, umożliwiające miłośnikom sportów wodnych swobodne żeglowanie. Jeziorak Duży - jest piątym co do wielkości i jednocześnie najdłuższym jeziorem w Polsce (27,5km). Powierzchnia jego zwierciadła wody wynosi 3219,4 ha, długość linii brzegowej - 103,4 km, posiada niewielką głębokość średnią - 4,1 m oraz maksymalną 12 m. Z Siemian rozciąga się widok na środkową część jeziora. Widoczne są niektóre z większych wysp: Lipowy Ostrów, Zielony Ostrów, a także wyspa Bukowiec, którą grobla łączy ze wsią Wieprz, położoną na przeciwległym, niż Siemiany brzegu.

 Na wyspie Bukowiec znajduje się grodzisko - pozostałość po wczesnośredniowiecznym miejscu obronnym. Z grodziskiem związana jest legenda o zamieszkującej tam Białej Pani, strzegącej skarbu ukrytego na wyspie. Dawni rybacy, gwarząc wieczorem na brzegu Jezioraka, zaklinali się niejednokrotnie, że wozili Białą Panią łodziami aż za Krzywy Róg (rozległy półwysep w południowej części Jezioraka, kiedyś wyspa), gdy udawała się w odwiedziny do Czarnej Pani, zamieszkującej grodzisko Poganek w Kamionce, nad jeziorem Silm. Mówili przy tym, że Biała Pani płaciła czystym złotem, w brzęczącej monecie.

            Jeziorak jest zbiornikiem rynnowym. Ze względu na różnice w pochodzeniu i ukształtowaniu dzieli się go na trzy części:

- Część południowo - wschodnią, rozciągającą się od Iławy do Zatoki Kraga, będącą długą wąską rynną z półwyspami. To tu leży największa wyspa Jezioraka i jednocześnie największa śródlądowa wyspa Polski - Wielka Żuława (Ostrów Wielki). Brzegi tej części jeziora są najczęściej wysokie i strome.

- Część środkową jeziora stanowiącą szerokie rozlewisko z licznie rozrzuconymi wyspami. Brzegi, z wyjątkiem zachodniego, są płaskie.

- Część północną mającą charakter rozlewiskowo - rynnowy z płaskimi brzegami.

            Różnice w wyglądzie jeziora wiążą się z ich różnym pochodzeniem. Trzy wyróżnione części Jezioraka w przeszłości stanowiły osobne, samodzielne jeziora, które okresowo łączyły się i rozdzielały. Część południowa powstała w okresie zlodowacenia poznańskiego, zaś dwie pozostałe wyłoniły się podczas zlodowacenia pomorskiego. Jezioro, jak wszystko w przyrodzie się zmienia i zapewne za kilka tysięcy lat będzie wyglądać zupełnie inaczej. Jeziorak jest zeutrofizowanym zbiornikiem wodnym, czyli bogatym w substancje odżywcze. Stwarza to dobre warunki do rozwoju roślinności, gromadzenia osadów dennych, wypłycania i w końcowym elekcie zarastania jeziora. Bogaty świat roślin wpływa na obfitość gatunkową, związanych z jeziorem zwierząt. Liczne owady wodne, skorupiaki, ryby i ptaki znalazły tu dobre warunki do życia i rozmnażania. Jeziorak jest ważnym miejscem żerowiskowym dla rzadkich ptaków drapieżnych: orła bielika, rybołowa oraz kań - czarnej i rdzawej, które można dostrzec krążące nad jeziorem w poszukiwaniu pokarmu.

           

            Las od wieków był życiodajną strefą dla wielu pokoleń ludzkich. W czasach kolonizacji krzyżackiej w XIV wieku, zaczęły się rozwijać wcześniej już istniejące leśne rzemiosła. Na polanach, powstających drogą wyrębu, najczęściej w pobliżu jeziorek i strumieni leśnych, osiedlały się niewielkie grupy ludzkie. Byli to smolarze i dziegciarze. Ich podstawowe zajęcie stanowiła produkcja smoły z żywicznego drewna iglastego i dziegciu z drewna brzozowego, a także produkcja węgla drzewnego, niezbędnego w procesie wytopu żelaza z rudy darniowej. Leśni ludzie budowali nad wodą mielerze - stożkowate stosy z połupanych kłód drewnianych, okładali je ziemią i darnią, potem podpalali. Przez wiele tygodni, dzień i noc musieli pilnować, by gwałtowny ogień nie spopielił pracowicie ułożonego stosu; polewali darń wodą i czuwali, by żar powoli wnikał w głąb bali drewnianych... Tak powstawał węgiel drzewny. Gdy mielerz układany był z drewna żywicznego lub brzozowego, smolarze kopali wcześniej lejowaty dół i wąski rowek, którego wylot znajdował się poza obwodem mielerza. Wylepiali je gliną i nad jamą budowali drewniany stos. W trakcie wypału węgla drzewnego, odparowane w wysokiej temperaturze żywice i soki spływały do dołu pod mielerzem. a stamtąd przez rowek do podstawionych glinianych naczyń. Tak powstawały smoła i dziegieć. Używano ich jako uszczelniaczy, impregnatów, lepiszcza, smaru, a nawet jako lekarstwa. Leśną smolarnię opisał pięknie Ernst Wiechert w swej znakomitej powieści „Dzieci Jerominów". O smolarniach można też znaleźć wiadomości w literaturze etnograficznej, miedzy innymi w dziele Kazimierza Moszyńskiego „Kultura ludowa Słowian".

            Trudno sobie wyobrazić, że jeszcze w XIII wieku teren całych Siemian, a właściwie prawie cały obszar wokół Jezioraka, będący w obecnych granicach Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego, porośnięty był lasami. Warto zatem przybliżyć w tym miejscu historię puszczy, z której wyłoniły się Siemiany.

Około 8000 lat p.n.e., po ustąpieniu lodowca, w okresie preborealnym, teren ten pokryty był rzadkim lasem sosnowo-brzozowym z domieszką leszczyny. W miarę ocieplania się klimatu, około 5000 lat p.n.e. pojawiły się lipy i wiązy, a także drzewa, które zdominowały na długie wieki tutejszy drzewostan - dęby. W obszarze strefy wytopisk moreny dennej pojawiła się olsza czarna, na stokach - świerk pospolity. Dalsze ocieplanie się klimatu spowodowało podniesienie poziomu wód gruntowych. Dynamicznie rozwijał się drzewostan dębowy i las mieszany z rozległymi łęgami i olesami. Ochłodzenie klimatu

w okresie subborealnym (2500 - 500 p.n.e.) spowodowało wejście na ten teren nowego komponentu, który przeważył w drzewostanie - buka zwyczajnego. Na stoki, wypierając świerk, coraz aktywniej wchodził grab. Około roku 500 p.n.e. ukształtował się drzewostan, który przetrwał do czasów kolonizacji krzyżackiej w XIII wieku. Były to głównie, pozostające w równowadze, lasy bukowo-dębowe i mieszane (sosna, lipa, grab, jesion) z rozległymi łęgami i olesami, porastającymi tereny podmokłe. W 1631r. teren przyszłej wsi Siemiany znajdował się w granicach okręgu leśnego Preussische Mark (pol. Przezmark), w połaci leśnej Schwalge. Rósł tu las bukowy długości 1,5 mili, szerokości 0,25 mili. Na pozostały drzewostan składały się: świerki, dęby, klony, jesiony, lipy, olchy i brzozy. W lalach 1680-1701 nastąpił zupełny wyrąb lasu bukowego  w połaci Schwalge. Na jego miejscu lokowano wieś szkatułowąSchwalgendorf - obecne Siemiany. Według spisu okręgu leśnego Pr. Mark z 17l4r., w roku 1700 na potrzeby tej wsi przeznaczono 31 włók i 18 mórg lasu (537 ha). W 1714r. na drzewostan tego obszaru składały się: dęby, buki, sosny, graby, osiki, wiązy i brzozy. Dość szybko las zdominowały graby i osiki, wypierając dęby i buki. W połaci Schwalge znajdowały się w tym czasie dwie smolarnie, jedna w osadzie leśnej Solniki (Zollnick). Dziesięć lat później (1725r.) na północnej granicy połaci Schwalge (okolice wsi Jerzwałd) przeważała smolna sosna i rozległe olesy z domieszką buczyny. W środku połaci przeważała smolna sosna budowlana ze sporą domieszką dębiny opałowej, którym towarzyszyły bagna porośnięte olszyną i brzeziną. W 1780r. po raz pierwszy pojawiło się pojęcie SchwalgenscheRevier, zastępując dotychczasową nazwę Schwalge. W drzewostanie nadal przeważała smolna sosna zmieszana z brzozami oraz osiką i olszą, porastającymi bagna; na płaskich obszarach o podłożu żwirowym odnawiał się las bukowy. W XIX wieku nastąpiły bardzo silne zmiany równowagi ekosystemu leśnego na skutek postępujących wyrębów i prowadzonych prac melioracyjnych, a także wskutek eksploracji torfowisk do celów opałowych. W latach dwudziestych XX wieku, nieprzemyślana i rabunkowa działalność w lesie została zastąpiona planową gospodarkę leśną państwa pruskiego. W 1926r. okręg leśny Pr. Mark został podzielony na dwa nadleśnictwa: Starodzierzgońskie i Siemiańskie. Obszar w zarządzie tego ostatniego w 90% pokrywały lasy sosnowe, a pozostałe 10% (294 ha) stanowiły lasy liściaste: 163 ha olszyny, 119 ha buka, 7 ha dębu; niewielką domieszką były enklawy świerka.

            Gdy odwrócimy się plecami do Jezioraka, w oddali ujrzymy zieloną smugę lasu. Na początku brukowana, a potem piaszczysta droga poprowadzi nas do leśniczówki Stare Szwale, do rozwidlenia dróg nad jeziorem Urowiec. Najpierw miniemy stary cmentarz. Stare nagrobki, ocienione koronami wysokich drzew, częściowo oczyszczone z zarośli, kontrastują swą patyną z nowymi mogiłami powojennych mieszkańców Siemian. Przycmentarny budynek to zbudowany w latach osiemdziesiątych XX wieku kościół, z modlitwy w którym chętnie korzystają także wakacyjni goście Siemian. Blisko dwukilometrowa droga do leśniczówki wiedzie pośród pól i suchych piaszczystych łąk. Latem kwitną tu obficie, będące pod ochroną, kocanki a w powietrzu unoszą się duże ilości owadów. Z lewej strony widać panoramę siemiańskich lasów - ich zielona ściana zamyka otwartą przestrzeń. Im bliżej lasu, tym łąki stają się bardziej wilgotne i żyźniejsze. Można zobaczyć tu kilka gatunków ważek, z czterdziestu pięciu żyjących w Parku Krajobrazowym Pojezierza Iławskiego. Gdy miniemy ostatnie, trwające przy drodze głogi i stare owocowe drzewa, wkroczymy w młody las.

Mazurski Park Krajobrazowy
Mazurski
Park Krajobrazowy
Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego
Park Krajobrazowy
Pojezierza Iławskiego
Park Krajobrazowy Wzgórz dylewskich
Park Krajobrazowy
Wzgórz dylewskich
Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy
Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
Park Krajobrazowy
Wysoczyzny Elbląskiej
Welski Park Krajobrazowy
Welski
Park Krajobrazowy
Brodnicki Park Krajobrazowy
Brodnicki
Park Krajobrazowy
Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy
Górznieńsko-Lidzbarski
Park Krajobrazowy
| do góry wersja dla słabowidzących wersja graficzna wydrukuj stronę