Karpiarnia fot. Maciej Rodziewicz Karpiarnia fot. Maciej Rodziewicz
Sarna - fot. Maciej Rodziewicz Sarna - fot. Maciej Rodziewicz

Instytucja Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego


Warmia_Mazury  YouTube_Warmia_Mazury


powrót

CO WIDAĆ Z POMOSTU NA JEZIORZE PŁASKIM?

1 Polana przy pomoście widokowym i wiacie   

Inwestorem budowli (1) na polanie w pobliżu leśniczówki Bukownica był Zespół Parków Krajobrazowych Pojezierza Iławskiego i Wzgórz Dylewskich w Jerzwałdzie. Pomost i wiata zbudowane zostały  w 2015 r. Przed 1945 r. znajdowała się tu binduga, gdzie przygotowywano drewno do spławu. Na polanie przy obecnym pomoście dzieje się między innymi akcja powieści Zbigniewa Nienackiego Pan Samochodzik i Niewidzialni: „…Biwak złożony z dwóch namiocików (dla Moniki i dla Winnetou) oraz dwóch samochodów — wehikułu i elektrycznego wózka — zorganizowaliśmy na małej polanie nad Jeziorem Płaskim. Było to miejsce do tego celu specjalnie przeznaczone, ale o tej porze roku jeszcze tu nikogo nie spotkaliśmy. Polanę otaczał las mieszany, brzeg jeziora był zarośnięty i mulisty. Niewielki pomost z żerdzi pozwalał jednak dojść aż do lustra wody. Niedaleko biegła szosa z Iławy oraz znajdowały się rozstaje dróg w kierunku Susza, Zalewa i Starego Dzierzgonia...”.  Prowadzi stąd leśny szlak rowerowo-spacerowy długości ok. 1,5 km na Krupówkę (5) i dalej do Jeziorna koło Siemian.

 

2 Zatoka

Bagnista, płytka i mulista zatoka (2) okalająca pomost składa się z dwu wyraźnych zatok: północnej - Jerzwałd i południowej (przy pomoście) - Miłej. Przed 1945 r. otaczający pomost akwen  nazywany był przez mieszkańców Jerzwałdu „Zatoką Mulistą”. W Zatoce Jerzwałd bierze początek tajemniczy Kanał Jerzwałdzki zbudowany w okresie międzywojennym. Szlak ten o długości 2,5 km, łączy dwa leśne jeziorka Twarożek (Twaruczek) i Zdrężno. Kończy się nagle groblą za którą poniżej rozpoczyna się Kanał Gaudzieński, którego nurtem wpływa rzeka Liwa do jez. Gaudy koło Kamieńca. Nad Zatoką Jerzwałd leży dawna posiadłość Zbigniewa Nienackiego mieszkającego tu w latach (1967-1994), autora książek dla młodzieży z serii Pan Samochodzik i skandalizujących powieści dla dorosłych.

 

3 Półwysep bez nazwy

 Powstał przez zabagnienie obszaru (3) wokół dawnej wysepki na Zatoce Mulistej (obecnie zatoki  Jerzwałd i Miła). Prowadziła na nią droga widoczna jeszcze na mapie z 1955 r. Na dawną wysepkę można obecnie dostać się ścieżką tylko w niektórych porach roku. Jej lokalizacja doskonale pasuje do opisu, gdzie mieszkał tytułowy Winnetou, bohater powieści Zbigniewa Nienackiego Pan Samochodzik i Winnetou.

 

4 Wyspa Jeż

Jedna (4) z 5 obecnie wysp na Jez. Płaskim, których łączna powierzchnia wynosi 9 ha. Przed 1945 r. nosiła nazwę wyspy Miłości. Wysepka ta bywa często celem pływaków z kąpieliska na Krupówce.

 

5 Krupówka            

Polscy osadnicy, którzy założyli na początku XVIII w. Jerzwałd, po wykarczowaniu lasu (5) mieli tu pastwisko i nazwali je „Caprowka” (od wyrazu karpa - części drzewa obejmującą pniak i korzenie). W okresie nazistowskim zmieniono ją na Rehwinkel (Jeleni Zakątek). Pod koniec lat pięćdziesiątych XX w. większość obszaru półwyspu zaczął porastać las. Obecnie Krupówka to kameralne, leśne kąpielisko z którego rozpościera się widok na Jerzwałd i okoliczne wysepki. Przez kilka lat, do 2012 r. funkcjonował tu camping. Latem harcerze rozbijają tu obozy.

 Na początku XIX w. na półwyspie napotkano niedźwiedzia brunatnego, jednego z ostatnich osobników tego gatunku w Prusach Wschodnich. Zbigniew Nienacki w powieści Nowe Przychody Pana Samochodzika umieścił na Krupówce obóz bandy (grupka łobuzów i małych złodziejaszków w wieku szesnastu lat) z którego ruszył pościg za uciekającym w kierunku szosy Romanem, ich przywódcą. Prawdopodobnie na Krupówce nocował pod namiotem 10 sierpnia 1959 r. ks. Karol Wojtyła, Biskup Pomocniczy Archidiecezji Krakowskiej, późniejszy papież Jan Paweł II. Było to w trakcie wyprawy kajakowej z krakowskim Duszpasterstwem Akademickim tzw. „Środowiskiem” po Kanale Elbląskim oraz na odnogi, zatoki i wysepki jez. Jeziorak.    

 

6 Półwysep Bukowiec

Półwysep Bukowiec (6) kształtem podobny do Półwyspu Apenińskiego zasiedlono już w czasach pruskich. Środkowa i północna część jez. Jeziorak a także okolice Jez. Płaskiego, leżały na terytorium pruskiego plemienia Pomezanów, na ziemi Gerii. W dokumencie z r.  1343, w którym Krzyżacy nadali dwóm Prusom Jerzwałd  pojawia się również pruska wieś Dalcytien, prawdopodobnie na cyplu między Jez. Płaskim i Jeziorak (6a). Leżące u podnóża półwyspu, wzdłuż wschodniego brzegu Matyty po raz pierwszy jako Mathitin (nazwa od imienia pruskiego), pojawiają się w opisie granic Jerzwałdu w 1386 r. Jeszcze w 1543 r. odnotowano w tej wsi czynszowej,  cztery „pruskie gospodarstwa”. Na południowym krańcu półwyspu w 1705 r., w ramach osadnictwa szkatułowego (podatki zasilały bezpośrednio szkatułę królewską), założona została wioska. Licznie przybywający w okolice Jezioraka polscy osadnicy z Mazowsza nadali jej nazwę Bukowiec. Obecnie Matyty są wsią letniskową, natomiast Bukowiec jako wieś już nie istnieje. Ocalał tyko jeden domek w którym być może mieszkał  Gustaw Kodrąb, prosty rolnik, bez wykształcenia, mazurski poeta, którego wiersz „Złota Rękawica”, z 1941 r. cieszy się dużą popularnością wśród fanów poezji i miłośników tej Krainy. Tego nieznanego poetę „odkrył” Zbigniew Nienacki dla potrzeb powieści Pan Samochodzik i złota rękawica. Na półwyspie Bukowiec dzieje się również akcja powieści pisarza pt. Nowe Przygody Pana Samochodzika. Na południowym krańcu półwyspu znajduje się obecnie gospodarstwo nasienne Lasów Państwowych. Bariera wód jez. Jeziorak i Płaskiego otaczających szkółkę sprzyja hodowli sadzonek.

 

7 Likszany

Likszany (7) to dawna osada pruska wzmiankowana w dokumentach z r.  1343, kiedy to Krzyżacy  nadali Prusom, braciom Lutynie i Warpunie  wieś jako część Jerzwałdu, za dobra, które ci zostawili – w ramach wymiany – na północy Prus. Pierwotna nazwa wsi to Juxenie, najprawdopodobniej wywodząca się od imienia Prusa - Joxa. W czasach krzyżackich miał tu dwór rybicki, urzędnik krzyżacki który zarządzał połowami ryb na okolicznych jeziorach. Nazwa tej niewielkiej wsi była wymieniona przy opisie jez. Jeziorak w formie „Ikszane” przez Jana Długosza w „Dziejów Polskich ksiąg dwanaście” (XV w.).  Z racji siedziby urzędnika krzyżackiego wieś, jedyna w okolicy, często występowała na najstarszych mapach pruskiej krainy. Po raz pierwszy na mapie Caspara Hennebergera  z 1576 r.  Na jednym ze wzgórz nad jeziorem, na zachód od wsi znajdował się w XIX i w pierwszej połowie  XX w. wiatrak.

 

8 Jerzwałd, część wsi przy drodze polnej odchodzącej od drogi asfaltowej do Zalewa

Przy drodze znajduje się kilka gospodarstw rolnych, budynki mieszkalne oraz domki letniskowe (8). Jest tu niewielka plaża z prywatnym pomostem. Dawniej na wzgórzu stał wiatrak, jeden z dwóch w Jerzwałdzie, uwidoczniony na mapach z XIX  i z pierwszej połowy XX w.

 

9 Jerzwałd, część wsi na półwyspie zamykającej od północnego zachodu Zatokę Jerzwałd

 Do samego krańca półwyspu bez nazwy (9) na którym ulokował się Jerzwałd dochodzi z centrum wsi ulica nadjeziorna, przy której zamieszkiwali dawniej rybacy. Przy byłej rybaczówce zachowała się na wodzie szopa na łodzie. Przy tej ulicy miał dom Aleksander Minkowski (1933-2016), autor wielu powieści dla młodzieży i dorosłych oraz scenariuszy filmowych. W Jerzwałdzie, w stanie wojennym pisarz napisał powieść Zmartwychwstanie Pudrycego, osadzo­ną w tutejszych realiach. Także mikropowieść Czarny granit ma jerzwałdzki rodowód i korzenie. Na brzegu jeziora znajduje się szereg kładek dla cumowania łodzi oraz pomost edukacyjny, którego inwestorem był w 2020 r. Zespół Parków Pojezierza Iławskiego i Wzgórz Dylewskich. Dawniej na końcu tej ulicy znajdowało się wiejskie kąpielisko.

 

10 Komin młyna i tartaku w Jerzwałdzie

Młyn i tartak (10) po którym pozostał widoczny komin powstał niedługo po wybudowaniu Kanału Oberlandzkiego (Elbląskiego). W 1902 r. młyn całkowicie spłonął, potem został odbudowany. Urządzenia młyna i tartaku napędzone było maszyną parową. Surowiec drzewny do tartaku pochodził z nadjeziornych lasów. Zatoka przy tartaku pełniła rolę magazynu spławianego drewna. Dzięki uruchomieniu agregatu w młynie, po okresie wielkiej inflacji w latach dwudziestych XX w., rozbłysło w Jerzwałdzie światło elektryczne. Przy tartaku działała również wytwórnia drewnianych części do maszyn rolniczych. W czasie II wojny światowej we młynie i tartaku pracowali wywiezieni na przymusowe roboty Francuzi. Po zajęciu przez Rosjan  Jerzwałdu, 24 stycznia 1945 r., wymontowano i wywieziono maszyny i urządzenia, a obiekty uległy częściowemu zniszczeniu. Jeszcze długo po wojnie od strony jeziora pozostały tory wózków, na których transportowano dłużycę z zatoki pod pracujące traki. Obecnie obiekt nie jest użytkowany i niszczeje. Budynek młyna pojawia się w skandalicznej powieści dla dorosłych Zbigniewa Nienackiego Raz w roku Skiroławkach. W nim  wszyscy mieszkańcy Skiroławek (powieściowego Jerzwałdu), wiedzeni nieznanym instynktem, zbierali się i tam dokonywali rytuału mieszania krwi…

 

11 Las

Okoliczny las (11) leży w granicach Leśnictwa Bukownica, którego siedziba znajduje się w budynkach z czerwonej cegły, przy skrzyżowaniu dróg Susz – Siemiany - Zalewo. Dawniej obszary miedzy Starym Dzierzgoniem, Zalewem, jez. Jeziorak, Kamieńcem i Suszem  porastała Puszcza Pruska. Dominowały lasy liściaste mieszane, głównie dębowo-grabowe, z domieszką lipy drobnolistnej i klonu. Zmiany zapoczątkowane zostały począwszy od XIII w., wraz z planowym osadnictwem tych terenów i gospodarką człowieka. Rozpoczęła się wtedy również intensywna eksploatacja kompleksu leśnego nad Jeziorakiem i Jez. Płaskim -  Lasów Starodzierzgońskich. Już w XVIII w. drzewostany były bardzo przetrzebione, a gatunki liściaste ustępowały stopniowo, aby z czasem znaleźć się w zdecydowanej mniejszości wobec iglastych. Fragmenty tego leśnego obszaru wraz z Jez. Płaskim znajdują się w granicach Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego.

 

12 Jezioro Płaskie

Jez. Płaskie (12) położone na wysokości 99,2 m n.p.m. jest dużym (620,4 ha) ale płytkim (głębokość średnia 2,4 m) i zamulonym oraz silnie zarastającym zbiornikiem o małej odporności na degradację. W dokumentach krzyżackich nazwa jeziora brzmi „Vlachgeyserich”. Pierwszy człon oznacza w języku staroniemieckim dla obiektów wodnych „płytki”, natomiast drugi człon „geyserich” można tłumaczyć według słowa pruskiego „-geeysa”  jako „czapla”. Obecna nazwa wynika z błędnego przetłumaczenia nazwy pierwotnej. W części południowej połączone jest wąskim przesmykiem o szerokości ok. 130 m z Jeziorakiem. W 2013 r. odkryto tutaj pod wodą relikty regularnie ułożonych konstrukcji osady wraz ze śladami palenisk z epoki mezolitu. Znaleziono też siekierki z poroża z przełomu neolitu/paleolitu, ceramikę z epoki brązu oraz przedmioty z wczesnej epoki żelaza. Sensacją było wydobycie w cieśninie dobrze zachowanego wraku dłubanki wydrążonej z pnia dębu o długości 3,5 m z XII w. W ramach tych penetracji natrafiono również na resztki dwóch drewnianych mostów prowadzących przez cieśninę oddalonych od siebie około 150 m z okresu XI-XIV w. Przebiegał tędy południowy odcinek szlaku lądowego z Kujaw na ziemie pruskie. W XIX w. i aż do 1945 r. funkcjonowała  tutaj przeprawa promowa z Bukowca do Jeziorna skracająca drogę z Siemian do Zalewa. Przy niej stała karczma. W czasach Zakonu Krzyżackiego okoliczni mieszkańcy nie mogli łowić ryb w Jez. Płaskim. Przywilej ten należał tylko do Krzyżaków. Jez. Płaskie obecnie objęte jest strefą ciszy.


Opracowanie tekstu i mapy: Kazimierz Skrodzki

 

Mazurski Park Krajobrazowy
Mazurski
Park Krajobrazowy
Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego
Park Krajobrazowy
Pojezierza Iławskiego
Park Krajobrazowy Wzgórz dylewskich
Park Krajobrazowy
Wzgórz dylewskich
Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy
Puszczy Rominckiej
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
Park Krajobrazowy
Wysoczyzny Elbląskiej
Welski Park Krajobrazowy
Welski
Park Krajobrazowy
Brodnicki Park Krajobrazowy
Brodnicki
Park Krajobrazowy
Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy
Górznieńsko-Lidzbarski
Park Krajobrazowy
| do góry wersja dla słabowidzących wersja graficzna wydrukuj stronę